جنسى را با شوق مىپذيرند به ندرت به چنين امراضى مبتلا مىشوند . » « 1 »
مولوى هفت قرن پيش عوارض روحى ناشى از محروميتهاى جنسى را در مثنوى معنوى توصيف مىكند :
رنجش از صفرا و از سودا نبود * بوى هر هيزم پديد آيد ز دود
ديد از زاريش كو زار دلست * تن خوشست و او گرفتار دلست
عاشقى پيداست از زارى دل * نيست بيمارى چو بيمارى دل
اكنون كه از بحث كلى فارغ شديم ، براى اطلاع خوانندگان از آثار شوم محروميت - هاى جنسى ، حكايتى چند از منابع مختلف عينا يا به اختصار نقل مىكنيم :
نظامى عروضى در مقالهء چهارم از كتاب چهار مقاله به تفصيل از معالجهء بيمارى عشق به وسيلهء بو على سينا سخن مىگويد ، همين جريان در كتاب روضات الجنات و منابع ديگر نيز نقل شده است و سيد اسماعيل جرجانى در كتاب ذخيرهء خوارزمشاهى ( تأليف در 505 ) در بيان معالجهء عشق چنين گفته است : « اگر كسى نام عاشق و نام معشوق پنهانى او را دارد ، مىتوان دانست كه معشوق او كيست و اين چنان باشد كه طبيب انگشت بر نبض او دارد و مىفرمايد تا نام كسانى كه گمان برند كه عشق او بر آنست ياد كنند و صفت هريك مىكنند و احوال هريك مىگويند ، چندبار بيازمايند تا از تغيير نبض او ؛ نزديك به شنيدن نام و صفت آن كس ، معلوم گردد كه معشوق او كيست و چه نام است ، و خواجه ابو على سينا رحمة الله مىگويد اين طريق آزمودم و بهدست آوردم كه معشوق كيست و ديدم كه عاشق ، بيماريها كشيده بود و قوت او رفته . . . چون او را اميدوار كردند كه ميان ايشان وصل و صحبت خواهد بود و بدانست كه آن اميد درست است ، قوت او بازآمد و علاج پذيرفت و سلامت يافت . چنان كه از زودى علاج پذيرفتن او تعجب كرديم و مىگويد چون علاج او دشخوار گردد ، تدبيرى بايد كرد كه به طريق حلال ميان ايشان وصل جويند تا زود به صلاح بازآيد . » « 2 »
به نظر شادروان فروزانفر ، منشاء داستان عاشق شدن پادشاه به كنيزك ، در مثنوى همان حكايت چهار مقاله نظامى عروضى است . بهطورى كه در حواشى چهار مقاله آمده است ، در كتاب قانون ، بو على در فصل « عشق » اشاراتى بدين نوع درمان فرموده و گفته است : كه ضربان نبض عاشقان و اشخاص مغموم منظم و همآهنگ نيست و همينكه نامى از معشوق به ميان آيد يا ديدار او دست دهد ، ضربان نبض و حالت عاشق يكباره دگرگون مىشود . . . و
هامش
( 1 ) - ر . ك : زمينه جامعهشناسى ، پيشين ، ص 208 »
( 2 ) - ر . ك : ذخيرهء خوارزمشاهى ، باب سوم از جزوه دوم ، از گفتار نخستين « اندر عشق » .