قرار گرفت : سيد جمال الدين اسدآبادى و شاگردانش و مردانى چون شيخ محمد عبده ، ضمن سازماندهى نهضتهاى ضد استعمارى و به حركت درآوردن مردم عليه ظلم و استبداد سلاطين خودكامه ، قدمهايى در راه بيدارى نيمى از جامعهء اسلامى نيز برداشتند ، بهخصوص « عبده » براى تأمين حقوق زنان مقالات فراوانى نوشت ، وى حق طلاق يك - جانبه براى مرد را به باد انتقاد گرفت و خواستار محو نظام كنيزدارى و سوگلىبازى ، و تأمين برابرى زن و مرد و پياده كردن جوهر اسلام شد .
عبده به خاطر اين انديشههاى ترقيخواهانه از طرف بعضى از مقامات و بعضى رهبران مذهبى مورد حمله قرار گرفت ، ولى او نيز از ادامهء حمله و تبليغ افكار خويش دست بر - نداشت ، او از زنان و مردان مىخواست كه سدها و موانعى را كه بين خود و « علم » ايجاد كردهاند بردارند . او مىگفت : اشتراك زنان و مردان در وظايف دينى و دنيايى ايجاب مى - كند كه زن مانند مرد آزاد باشد ، به مدرسه برود و دانش و فرهنگ بياموزد و به يارى هم موانع گوناگون را از پيش پاى خود بردارند . » « 1 »
اين تبليغات وسيع و دامنهدار سرانجام به ثمر رسيد ، در اردن ، در فلسطين ، در سودان و بهخصوص در الجزاير ، زنان با شجاعت و قهرمانى بىمانندى ، دوشادوش مردان عليه اشغالگران انگليسى و فرانسوى بهپا خاستند - زنان و مردان الجزاير با تحمل بيش از يك ميليون شهيد به كسب استقلال نايل آمدند . در يمن جنوبى ، كويت ، ليبى ، تونس ، مغرب و سومالى زنان به درجات مختلف براى تحقق آرمانهاى اجتماعى خود ، سعى و تلاش كردهاند و در برخى از اين كشورها قوانينى براى برابرى زن و مرد در حق طلاق وضع شده است .
امروز در اكثر كشورهاى عربى زنان از حق رأى برخوردارند ، با اينحال هنوز در بعضى از كشورها زنان از حقوق سياسى ، اقتصادى و قضايى يكسان با مردان برخوردار نيستند ، هنوز در بعضى از روستاهاى ممالك عربى مردان زنان خود را كتك مىزنند ، و زنان كارمند ، هنگام رفتن به سر كار در داخل وسايل نقليهء عمومى مورد آزار جنسى و بدنى قرار مىگيرند ، هنوز زنانى هستند كه در حال خستگى و مرض ناچارند تمايلات جنسى شوهر خود را ارضاء و تأمين كنند . و هنوز در بعضى از كشورها مردانى هستند كه با داشتن يك زن و چندين فرزند ، هرگاه و بيگاه به آغوش معشوقه يا زن ديگرى روى مىآورند ، اينها مسائل بسيار مهمى است كه بايد مورد توجه جامعهشناسان و سياستمداران عالم اسلام قرار گيرد . . .
تغيير در قانون به تنهايى براى كسب آزادى واقعى كافى نخواهد بود ، اگر كوششهاى لازم سازمانى ، سياسى و فرهنگى براى تحقق يك تغيير قاطع در نهادهاى حاكم بر زندگى زن و
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، ص 305 .