كاروانسراى در قسمتى بهخصوص از شهر به آنها اختصاص داشته است . . . » « 1 »
در زمان شاه عباس ثانى ، عوايد ماليات بيت اللطف ( خرابات ) كل مملكت قريب بر سه هزار تومان بوده است كه شاه به خواهش ( خليفه سلطان ) از آن مال صرفنظر كرد و مقرر داشت فواحش در شهرها نباشند و احكام به اطراف فرستاده حكم مؤكد در باب بر طرف نمودن شراب و شرابخانهها بر ممالك محروسه نوشت .
احوال خرابات در ادوار بعد نيز بيشوكم تابع درجه حميت و نوع سياست سلطان بوده است .
در تمام مواردى كه لفظ خرابات در معنى حقيقى خويش بهكار رفته است ، جاى رندان و تردامنان است جاى كسانى كه قيدى به ننگ و نام ندارند و از شنعت و طعن خلق انديشهيى به دل راه نمىدهند ؛ صوفى هم اگر با شوق و ادب از خرابات و پير خرابات ياد مىكند ، شور و شوق او متوجه به جايى است كه نيل بدان ، هم رهايى از ننگ و نام مىخواهد هم تحمل شنعت و طعن عوام ؛ و السلام . . . » « 2 »
آلات مجلس شراب
آلات مجلس ، به معنى كليهء ظروف و ملزومات مجلس شراب يعنى خوانچهها و جامها و صراحيها و نقلدانها و نرگسدانها كه يكدست كامل باشد . آن را مجلس و مجلسخانه هم مىگفتند . در تاريخ بيهقى ( چاپ فياض ، ص 226 ) آمده است . پس از بازگشتن آن دو سالار ، امير فرمود دو مجلس ، جام زرين با صراحيهاى پرشراب و نقلدانها و نرگسدانها راست كردند دو سالار را . . . »
در سياستنامه ، در داستان اسماعيلى شدن نصر بن احمد از آلات و ظروف زرينه و سيمينهء ميگساران سخن به ميان آمده است ( چاپ دارك ، ص 270 به بعد ) « . . . از مطرح و فرش و آلت مجلس و زينتى كه از زرينه و سيمينه باشد ، چنان كه بايد بنده را نيست . . . از سر نان به مجلس شراب رويم و هركسى سه قدح شراب بخوريم و هرچه در آن مجلس زرينه و سيمينه بود همه به سران سپاه بخشيم . . . هرچه در آن مجلس زرينه و سيمينه از خزانه تو بردهاند يغما كنند . . . مرادستى مجلسخانه ( نه خوانچه ) زرين مرصع هست ، چنان كه امروز هيچ پادشاه را نيست . . . مهمانى نيك باتكلف بساخت ، بعد از آن مجلس ، خانهاى بياراست و زنان و مطربان و نديمان و كسانى كه باب آن مجلسى باشند مهيا كرد و از هر نوع شراب و نقل و رياحين و ميوهء تروخشك حاضر آوردند . » « 3 » ( از حكايت كفشگر و انوشيروان ) .
هامش
( 1 ) - ژان شاردن ، سفرنامه ، ج 2 ، ص 211 و ج 7 ص 417 .
( 2 ) - عبد الحسين زرينكوب ، نه شرقى ، نه غربى ، انسانى « زبان و فرهنگ ايران » ص 191 به بعد .
( 3 ) - همان كتاب ، ص 373 به بعد .