كسروى مىنويسد : « پس از آنكه متجاوز از 250 سال چپق و قليان جاى خود را در كلبهء گلين بينوايان و كاخ زرنگار سلاطين باز كردند ، ناگهان سيگار از اروپا به ايران رسيد ، ابتدا اعيان و رجال و روحانيان كشيدن آن را جايز نمىشمردند ولى با گذشت زمان ، تمام طبقات به اين كار پرداختند ؛ چنان كه مىدانيم در دورهء ناصر الدين شاه ، مردم براى مبارزه با مداخلات اقتصادى و سياسى اجانب تحت رهبرى ميرزا حسن آشتيانى به مبارزه با تنباكو و توتون پرداختند و ميرزاى شيرازى فتوايى بدينسان فرستاد :
« بسم اللّه الرحمن الرحيم : اليوم ، استعمال تنباكو و توتون ، باى نحو كان ، در حكم محاربه با امام زمان است . عجل اللّه تعالى فرجه » اين فتوى در افكار عمومى مؤثر افتاد ؛ تبليغات ناصر الدين شاه براى رام كردن روحانيان به جايى نرسيد و دولت با دادن تاوان ، امتياز صادره را لغو كرد . » « 1 » با اين اقدام شجاعانه و موفقيتآميز ، مردم كمابيش به تأثير افكار عمومى و نتيجهء اتحاد و همكارى آشنا شدند و بر آن شدند كه براى پايان دادن به حكومت فردى و تحصيل آزادى و مشروطيت نيز سعى و تلاش و همكارى و همقدمى نمايند .
امير نظام گروسى در يكى از منشأت خود ، سرگذشت جوان گمراهى را چنين بيان مىكند ، « اين فلان آقا . . . اوايل عمر به تحصيل مشغول بود ، مدتى گذشت كه با حضرات رنود و با جماعت الواد جليس گرديد ، رشتهء مودت آنها را محكم نمود ، و از معاشرت مردان كامل رم كرد فقد ضلّ بعد ما هدى و هو من الضّالين ، جامه را كه به عصمت دوخته بود به فضاحت دريد ، درس را به چرس و كتاب را به شراب ، ورق را به عرق ، نام را به جام ، نيك را به ننگ تبديل نمود ، ذلك هو الخسران المبين . . . پس از دميدن مو و سياهى رو تغيير اسلوب نمود . » « 2 »
استعمال ترياك در لاهيجان
رابينو در حدود سال 1914 ميلادى مىنويسد : « مردم لاهيجان و نواحى اطرافش ، در استعمال مواد افيونى مشهورند و هر شب بايد به كشيدن ترياك مشغول شوند ، بهطوريكه به من گفتهاند ، هر شب در حدود نيم من شاه در اين نواحى ترياك مصرف مىكردند و البته در اين رقم مقدار شيرهاى كه مصرف مىشده ، منظور نگرديده است ، پنجاه درصد ترياك ، در وافور باقى مىماند كه آن را با دقت جمع مىكنند و به صورت سوختهء ترياك مىفروشند و با اين سوخته ترياك است كه شيره تهيه مىشود ، خطر شيره از ترياك به مراتب زيادتر است . بازرگانان زيادى از بجنورد به قصد خريد سوخته ترياك كه هر من شاه آن 16 تا 30 تومان قيمت دارد ، به اين شهر مىآيند ،
هامش
( 1 ) - نقل و تلخيص از كتاب تاريخچهء توتون و قليان ، احمد كسروى ، تهران سال 1335 ، ص 5 به بعد .
( 2 ) - گروسى ، منشأت امير نظام ، ص 119 .