كرد و گفت : برو خليفه را بگوى من مردى رويگرزادهام و از پدر رويگرى آموختهام ، خوراك من نان جوين و ماهى و پياز بوده است ، و اين پادشاهى و گنج و خواسته از سر عيارى و شيرمردى به دست آوردهام ، نه از پدر ميراث يافتهام و نه از تو دارم ، از پاى ننشينم تا خاندان تو ويران كنم يا آنچه گفتم بجاى آرم يا باز به نان جوين و پياز و تره قناعت كنم . » « 1 »
عنصر المعالى ، عيار واقعى را چنين توصيف مىكند : « بدان كه جوانمردترين عياران ، آن بود كه او را از چندگونه هنر بود ، دلير و مردانه بود ، به هر كارى بردبار باشد به كس زيان نكند ، پاكعورت باشد ، به عهد خود وفادار ، و زيان خود به سود دوستان روا دارد ، از اسيران دست بكشد به بيچارگان ببخشايد ؛ بدان را از بد كردن بازدارد ، راست گويد ، راست شنود ، از تن خود داد و عدل بدهد ، بر آن سفره كه نان خورده باشد بد نكند ، نيكى را به بدى مكافات نكند ، زبان را نيك نگاه دارد ، بلا را راحت بيند و چون نيك بنگرى بازگشت اين همه چيزها بدين سه شرط باشد : اول خرد ، دوم راستى ، سوم مردمى . . . » « 2 »
چوگانبازى
« . . . تاريخ پيدايش بازى چوگان و تنظيم آئيننامه و مقررات آن به درستى معلوم نيست ، آنچه مسلم است اين فن و آموزش آن ، از حدود دو هزار سال پيش در ايران باستان ( در بين طبقات ممتاز ) رواج داشته ، چنان كه فردوسى ، به استناد چند سند قديمى از جمله كتابى كه تاريخ تأليف آن را دو هزار سال قبل از خودش اعلام داشته ، پيدايش بازى گوى و چوگان را از دوران كيانيان مىداند . » « 3 »
فردوسى ، صفحات زيادى از شاهنامه را اختصاص به چگونگى و توصيف بازى چوگان داده است و حماسههايى دربارهء آموزش و قهرمانان اين فن سروده كه يكى از نمونههاى آن ، داستان صحنهء چوگانبازى سياوش با افراسياب است .
در آثار مكتوب عهد هخامنشى از چوگان و گوى نامى برده نشده و معلوم نيست اين ورزش چگونه و با چه عنوانى معمول بوده است و به نظر مىرسد كه در آن زمان شكل سادهيى داشته ، ولى از دورهء اشكانيان رونق و رواج يافته و طبق آييننامه و مقررات منظمى اجرا مىشده است . . . كودكان ، پياده چوگانبازى مىكردند و جوانان ، سوار بر اسب در گوىزنى هنرنمايى مىنمودهاند .
بازى چوگان بعد از اسلام ، از ايران به اروپا رفته و در آنجا اندكى تغيير شكل داده و رواج پيدا كرده است ؛ و به گفتهء اوسلى « 4 » انگليسى متفرعاتى همچون « گلف » « 5 » و « كريكت » « 6 »
هامش
( 1 ) - نظام الملك ، سياستنامه ، پيشين ، ص 16 .
( 2 ) - منتخب ، قابوسنامه ، به اهتمام سعيد نفيسى ، ص 195 .
( 3 ) - ر . ك : د . بهروز ، بررسيها ، سال 2 ، شماره 3 و 4 ، ص 68 .
( 4 ) -Ouseley( 5 ) -Golf( 6 ) -Cricket