و يكى از ادوات ايقاع با رقص مجتمع بوده و گاهى بر اين زيادت تقارن مىنمودند و زنگ را كه سنج گويند و نيز قسم بزرگ آنكه هريك بر دستى گيرند يا كوچك آنكه به انگشتان بسته شود ، بدان منضم مىنمودند .
مؤلف ، در فصل دهم از رساله خود به بيان اسامى و اوصاف بعضى از آلات موسيقى مىپردازد ؛ از جمله از انواع ذوات النفخ ( كه به مدد حنجره و دميدن از آنها صدايى دلانگيز به گوش مىرسد ) يازده نوع ذكر مىكنند : 1 - ناى سفيد 2 - ناى منصف 3 - سيهناى ( قرهنى ) 4 - سورنا ( سرنا ) 5 - بلبان 6 - ناى چاور 7 - نفير 8 - باق 9 - موسيقار 10 - چنجيق 11 - ارغنون .
و اما ذوات الاوتار كه داراى زه و تار است عبارتند از : عود جديد كامل ( داراى ده وتر ) عود قديم ( كه بر آن چهار وتر باشد ) ، ششتاى ، طربرود ، طنبور ، شرونيان ، طنبور تركى ، روحافزاى ، قويوز رومى ، اوران ، ناى طنبور ، رباب مغنى ، چنگ ، آكرى ، قانون ، كمانچه ، غژك و غيره .
در كتب مقاصد الالحان ، تأليف عبد القادر بن غيبى حافظ مراغى نيز به آلات موسيقى در قرون وسطا اشاره شده است :
« در اسامى آلات و مراتب آنها : و آنها بر سه قسماند ، به قول بعضى چهار ، اول ، حلوق انسانى ( مقصود صوت انسان است كه از حنجره بيرون مىآيد ) ثانى ، آلات ذوات النفخ ( سازهاى بادى ) ثالث ، آلات ذوات الاوتار ( سازهاى سيمى و زهى ) رابع ، كاسات ( ساز - هاى ضربى ) و طاسات و الواح ، اما مكمل آنها حلوق انسانى است و از آلات خارجه ، آلات ذوات الاوتار است و بر آن ده وتر ( سيم يا زه ) مسدود است ، چنانكه هردو وتر را بر يك آهنگ سازند . پس آنها را حكم پنج وتر باشد ، اگر خواهند ده وتر را به ده آهنگ سازند ، ممكن است و ما اينجا اسامى بعضى آلات را ذكر كنيم :
اما آلات ذوات الاوتار مقيد است ( سازهائيست كه انگشتان دست چپ براى ايجاد اصوات مختلف در روى سيمها گذارده مىشود ) عود قديم ، عود كامل ، طرب الفتح ، شش تاء ، طربرود ، كمانچه ، غژك ، طنبور شروانيان ، طنبور تركيه ، روحافزاى ، قوپوز اوزان ، ناى طنبور ، رباب ، هور خان ، يكتاى عرب ، ترنتاى رومى ، تحفة العود ، شدرعو ، شهرود ، هيپا .
اما آلات ذوات الاوتار : مطلقات ( از اين سازها براى هر صدايى يك سيم است و انگشتان دست چپ روى سيمها گذارده مىشود ) چنگ ، اكرى ، قانون ، ساز مرصع ، غايبى يا توغان ، ساز دولاب ؛ اما آلات ذوات النفخ و آن هم بر دو قسم است . اما قسم اول مقيدات :
ناى سفيد ، زمر سيهناى ، ناى بلبلان ، ناى چاور ، سرنا ، بورغوا ، باق ، نفير ، ناى خيك . - اما مطلقات ذوات النفخ : موسيقا ، جنجيق ، ارغوان ، اما كاسات و طاسات و الواح هم از مطلقاتاند .
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 186
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٨٦