عضد الدوله براى رونق بخشيدن به فعاليتهاى تجارى و اقتصادى و براى آسايش مسافران و بازرگانان ، كاروانسراها و آبانبارها و كاريزهايى پديد آورد . قبايل چادرنشين را كه گاه ، به حكم اضطرار ، موجب ناامنى و فساد مىشدند ، در مناطقى از فارس و كرمان مستقر نمود تا ، به كار كشاورزى و آبادانى مشغول شوند .
مختصات راهها و وسايل نقليه
وضع راهها و وسايل نقليهء قديم ، در آثار شعرا و نويسندگان بعد از اسلام ، كمابيش ، منعكس شده است . اسكافى در قصيدهء معروف خود ، بهترين وسيلهء نقليه را در حدود هزار سال پيش ، پيل و عمارى و بدترين و نامطلوبترين وسايل را شتر ، معرفى مىكند :
غره نگردد به عز پيل و عمارى * هركه بديده است ذل اشتر و پالان
لبيبى شاعر مشهور اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم ، در يكى از اشعار خود ، به اين مطلع :
چو بر كندم دل از ديدار دلبر * نهادم مهر خرسندى به دل بر
بطور اجمال ، به خطرات و مشكلاتى كه در سفرهاى قرون وسطايى وجود داشته است ، اشاره مىكند و مىگويد :
رهى دور و شبى تاريك و تيره * هوا پيروزه و هامون مقير « 1 »
به ريگ اندر همى شد باره « 2 » ز انسان * كه در غرقاب مرد آشناور
برون رفتم ز ريگ و شكر كردم * به سجده پيش يزدان گروگر
دمنده اژدهايى پيشم آمد * خروشان و بىآرام و زمين در
شكم مالان به هامون بر ، همى رفت * شده هامون به زير او مقعر « 3 »
همچنين منوچهرى دامغانى در يكى از آثار منظوم خود ، حركت كاروان و بسيارى از خصوصيات مسافرتهاى آن عصر را مجسم مىكند :
الا يا خيمگى خيمه فروهل « 4 » * كه پيشاهنگ بيرون شد ز منزل
تبيره « 5 » زن بزد طبل نخستين * شتربانان همى بندند محمل « 6 »
. . . . . . .
نگه كردم بگرد كاروانگاه * بجاى خيمه و جاى رواحل « 7 »
نه وحشى ديدم آنجا و نه انسى * نه راكب ديدم آنجا و نه راجل
نجيب « 8 » خويش را ديدم به يكسو * چو ديوى دستوپا اندر سلاسل « 9 »
گشادم هردو زانو بندش از پاى * چو مرغى كش گشايند از حبايل « 10 »
برآوردم زمامش « 11 » تا بناگوش * فروهشتم هويدش « 12 » تا به كاهل « 13 »
همى راندم نجيب خويش چون باد * همى گفتم كه اللهم سهل « 14 »
چو مساحى كه پيمايد زمين را * بپيمودم به پاى او مراحل
همى رفتم شتابان در بيابان * همى كردم به يك منزل دو منزل
ز بادش خون همى بفسرد در تن * كه بادش داشت طبع زهر قاتل
هامش
( 1 ) . تيره و سياه
( 2 ) . اسب
( 3 ) . گود
( 4 ) . برچيدن خيمه
( 5 ) . دهل
( 6 ) . عمارى و هودج
( 7 ) . ستوران باركش
( 8 ) . شتر
( 9 ) . زنجيرها
( 10 ) . دامها
( 11 ) . مهار
( 12 ) . جهاز شتر
( 13 ) . بين دو كتف
( 14 ) . آسان گردان