شده . . . مردم شيراز و پشت كوه و كردستان و كرمانشاهان همه در هند و عراق عرب متفرقاند ، اهالى آذربايجان همه در قفقاز و اسلامبول به سر مىبرند . . . جايى كه حال بزرگان و امرا اين باشد ، فقرا چه خواهند بود . . . تجار ايران كه با خارجه سر و كارى داشتند ، از وقت شكستن قيمت پول ايران ، آنها هم همه ورشكستند . تجارت ايران با خارجه بعد از اين به كلى قطع خواهد شد و جز ضرر چيزى نخواهد داشت . » « 1 »
لخت كردن چاپار دولتى
در ضمن اسناد و مدارك مأموريت امين الدوله چنين مىخوانيم :
« پارهاى كاغذ در 14 و 15 شهر ذى حجة الحرام از منزل دماوند به شما و عاليجاه حاجى ميرزا احمد خان و ميرزا ملكم خان نوشتم و پاكت كرده پيش شما فرستادم كه بخوانيد و زود پاكتهاى اسلامبول را با چاپار حامل همان پاكتها روانه ترابوزان نمايند از اتفاقات چاپار به باغستان شهر تبريز كه ميرسد هفت نفر سوار بر سر او ريخته او را لخت كرده كاغذهاى او را از او مىگيرند .
خدا عالم است كه چاپار راست گفته باشد ، يا خودش از كسى گولخورده باشد و پول گرفته باشد و پاكتها را داده باشد و اين بازىها را بيرون آورده باشد بعد از آنكه آن خبر رسيد گفتيم آن كاغذها را مجددا نوشتند و همه را باز پيش شما فرستادم . » « 2 »
دربارهء انعام و مجازات چاپار
در ضمن كتاب اسناد و مدارك مأموريت امين الدوله تشويق و تنبيه چاپار قابلتوجه است : « همين چاپار كه وارد شد بايد انشاء اللّه تعالى از امروز كه 21 ربيع الثانى است تا شانزده روز برحسب قرارى كه داده شد اسلامبول نزد شما بيايد و مطلع نشود و در اينجا هشتاد تومان عوض خرج و كرايه عرض راه تا آنجا داده شد اگر در شانزده روز به آنجا آمد و پاكتهاى مرسولى را بىعيب و صحيح و سالم بعون اللّه تعالى رسانيد ده تومان شما به او انعام مىدهيد و پنج روز هم او را در آنجا نگه مىداريد زياد اذن ندارد بماند جواب كاغذها را زود به او داده روانه خواهيد كرد ، و همين نوشته را هم ، به او خواهيد داد و خواهيد نوشت كه در سر همان وعده به آنجا وارد شده است همينكه انشاء اللّه تعالى به اينجا وارد شد من هم به او ده تومان انعام خواهم داد و الا شانزده روزه به آنجا وارد نشود صد تا چوب به او بايد بزنيد ، بعد از آمدن اينجا منهم به او صد تا چوب خواهم زد ، اينها در صورتى است كه بىسبب و بىجهت معطل شود ، اگر خودش اهتمام در زود رسيدن به آنجا نمايد ، لكن به جهت واپور در ترابوزان معطل شود و از حافظ آقا كاغذ داشته باشد معذور است لكن باز بايد هرچه ممكن است در زود رسيدن نزد شما ساعى باشد . فى 21 شهر ربيع الثانى 1273 . » « 3 »
هامش
( 1 ) . مجلهء بررسيهاى تاريخى ، سال پنجم ، شماره 1 ، ص 221 به بعد .
( 2 ) . مجموعهء اسناد و مدارك فرخ خان امين الدوله ، قسمت اول به كوشش اصفهانيان و قدرت اللّه روشنى زعفرانلو ، ص 113 .
( 3 ) . اسناد و مدارك مأموريت امين الدوله ، قسمت اول ، ص 194 .