گرفته و در زنجير دارد ، آنها را شب مىآورد به بيرجند حبس نگاه مىدارد ، هر صبح آنها را در زنجير مىبرند به كلاته ، زنجيرشان برمىدارند ، همگى را به گلكارى وامىدارند ، وقت شام باز آنها را به بيرجند مىآورند . . . »
سپس اعتصام الملك از وضع حكومت و فرمانروايى او تمجيد مىكند و مىگويد : « دعاوى را عموما به محكمه شرع رجوع مىكند و اگر دعوايى عليه يكى از بستگان او طرح شود ، دستور مىدهد بىطرفانه رسيدگى كنند . ارتش و قواى تأمينيهء مرتبى دارد ، در قاين سه مدرسه براى طلّاب است كه مخارج آنها را مىدهد . خرج تكيهها و سازمانهاى مذهبى را نيز مىپردازد ولى به حكام خراسان و مأمورين كمتر از ساير فرمانروايان پول و تعارف مىدهد . خرج داخلهء ولايت را چه از نوكر و سپاهى و چه از خيرات و مبرات مقدم بر اين تعارفات مىدارد . » مجموعا بازرس و نمايندهء ناصر الدين شاه ، از طرز حكومت حشمت الملك راضىست و در پايان گزارش خود مىنويسد : « به غضب خدا و سخط سايهء خدا گرفتار شود آن مأمور و نوكرى كه براى اغراض شخصى خود خائنى را مدح كند و نوكر ناقابل بىخدمتى را در حضرت ولىنعمت بستايد ، يا شخص قابل با جوهر خدمتگزارى را خائن و بدنام به قلم بدهد . » « 1 »
در آغاز قرن نوزدهم انگليسيها به وسيلهء ايادى و عمال انگليسى و ايرانى خود ، سعى مىكردند كاملا از اوضاع سياسى ، اقتصادى ، فرهنگى ايران آگاهى حاصل كنند و از آشفتگى سياسى ايران به نفع خود استفاده نمايند . در نامهاى كه جرج سوم پادشاه انگلستان به سرگوراوزلى سفيركبير خود در جولاى 1810 نوشته ، به وى گوشزد مىكند كه مراقب دسايس و كارشكنيها و رقابتهاى مأمورين سياسى فرانسه و روسيه باشد ؛ در قراردادهاى منعقده منافع دولت و اتباع انگلستان را كاملا در نظر بگيرد . و در ماده 9 با صراحت تمام مىنويسد : بايد با تمام قوا كوشش نمايند از منابع مالى و نظامى دولت ايران اطلاعات دقيق و صحيحى به دست بياورند . از شمارهء نفرات ، از انضباط ارتش از ميزان عوايد و راههاى وصول ماليات و عوارض در موقع صلح و جنگ از هنرهاى صنعتى و از ساير مطالبى كه بتوان از روى آنها قضاوت صحيحى دربارهء اوضاع فعلى ايران نمود ، ما را از طريق وزارت امور خارجه مطلع بنمايند . هرگونه گزارش دربارهء عادات و سنن و رسوم و خلقيات ايرانيان و اطلاعات تجارتى ، تاريخى مخصوصا آثار باستانى ايران ، مورد علاقهء ما مىباشد . به شما اختيار داده مىشود ، هر شخصى را كه براى بررسى و تحقيقات لازم داريد ، خواه ايرانى ، خواه اروپايى با هزينهء دولت در ايالات مختلف و يا در هرنقطهاى كه شما مناسب مىدانيد و در آنجا معلوماتى به دست آيد ، با نظر خودتان استخدام نماييد . . . هرگونه كتب خطى و كميابى را كه به زبان فارسى و عربى مىتوان به قيمت مناسب به دست آورد ، خريدارى نماييد . . . از آثار تاريخى ايران نقشهبردارى نماييد . . . توجه كنيد و دريابيد
هامش
( 1 ) . مجلهء سخن ، خردادماه 1334 ، ص 329 به بعد ( به اختصار ) .