مشهد شهير به مسجد نو كه از بناهاى اتابكان مىباشد و از وسعت و دلگشايى در هفت كشور مانندش نيست انهدام و خرابى يافته بود ، در كمال خوبى و مرغوبى و موزونى آن را ساخته و پرداختند . » « 1 »
عليمردان خان در دوران قدرت خود « مقرر فرمود كه كوچهها و بازارها را پاك و پاكيزه و هموار بدارند و اخراجات دار الشفا را از سركار ديوان اعلى بدهند . و مقرر فرمود كه فقراى با استحقاق يعنى پيران فرتوت از كار افتادهء بىمداخل بىذخيره و اطفال يتيم بىكس و اشخاص ناقص الاعضاى بىمداخل را موافق حساب به اغنيا و متمولين بسپارند و التزام نامچه از ايشان بگيرند كه متكفل احوال ايشان باشند و هريك از اغنيا كه از اين مطلب روگردان باشند ، وصلهء ناهمرنگ مانند يهود به پيش جامه خود بدوزند . » « 2 »
محتسب و مأمورين انتظامى از ديرباز مورد بىمهرى مردم بودند و ظاهرا رفتار ظالمانهء آنها با خلق در اين داورى تأثير فراوان داشته است مظالم مأمورين انتظامى در عهد قاجاريه نيز دوام يافت .
باده با محتسب شهر ننوشى زنهار * خورد بادهات و سنگ به جام اندازد
حافظ
داروغگان و بازاريها
: سرهنگ درويل كه در زمان فتحعلى شاه به ايران آمده ، دربارهء رفتار داروغگان و بازاريها چنين مىنويسد : « تأمين امنيت و ادارهء امور حقوقى بازارها با داروغگان است . . . آنها بدون اينكه مسئوليتى احساس كنند ، از قدرت خود سوء استفاده كرده و از اين راه پول هنگفتى به جيب مىزنند . . . من خود در شهر اروميه ديدم كه شخصى براى به دست آوردن منصب داروغگى ، مبلغ ده هزار تومان پيشكش كرد . . . بازرگانان مجبورند به هرقيمتى شده علاوه بر داروغه ، دل وردستهاى او را نيز به دست آورند و گرنه با دسيسههاى آنان روبرو خواهند شد .
زيرا اين فرومايگان مىتوانند به عناوينى از قبيل تهمت كمفروشى يا باز كردن و بستن دكانها ، زودتر يا ديرتر از موعد مقرر ، بازرگانان و ارباب حرف را به مجازاتهاى سخت بدنى و جريمههاى سنگين محكوم كنند .
بازارها نيز بمانند كاروانسراها به افراد دولتمندى كه آنها را ساخته يا خريدهاند ، تعلق دارد .
اينان از اين راه درآمد قابلتوجهى به دست مىآورند . در هرشهرى قسمتى از بازار به بيگلربيگىها تعلق دارد ، و چون كسى به اعمال آنها رسيدگى نمىكند ، مىتوانند درآمد هنگفتى براى خود تأمين كنند . چه بسا كه از جريان معاملات جلوگيرى كرده و يا ساعات بستن و باز كردن دكانها را به ميل خود تغيير مىدهند . از اين راه معمولا خسارات جبرانناپذيرى به بازرگانان و پيشهوران وارد مىآيد . بيگلربيگىها براى اخاذى از دكانداران خبرهاى راست يا دروغى اشاعه
هامش
( 1 ) . رستم التواريخ ، پيشين ، ص 335 .
( 2 ) . رستم التواريخ ، پيشين ، ص 255 .