ثانيا دولت عثمانى به اين عظمت ، انگشتر دست دولت انگليس شده . چنان كه بستگان فرانسه معزول ، و بستگان انگليس ، منصوب شدند . ديروز فؤاد پاشا معزول شد و عالى پاشا ناظر خارجه شد .
( عثمانيها ) خود حالت اسيرى دارند . چگونه مايهء رهايى اسير ديگر مىتوانند شد ؟ . . . « 1 »
اختيار عقد قرارداد كارخانه ، با كمپانيهاى فرانسه
به طورى كه از نامهء مورخهء ذىحجة الحرام 1273 برمىآيد ، ناصر الدين شاه به فرخ خان اختيار مىدهد : در باب راه انداختن بعضى كارخانجات صنايع به تجار كمپانى دولت بهيهء فرانسه و سايرين ، موافق شرايط و و صرفه و صلاح دولت عليهء ايران قرارنامهاى صورت انعقاد دهيد كه اعليحضرت همايون ما امضاء و تصديق آن را خواهيم فرمود . . . « 2 »
نفوذ روزافزون استعمارى بيگانگان در ايران
در آغاز قرن سيزدهم هجرى ( قرن نوزدهم ميلادى ) بنيان نفوذ استعمارى انگلستان بر هند استحكام پذيرفت . كليهء كشورهايى كه از ديرباز به نحوى در اين سرزمين زرخيز راه يافته بودند ، با نيروى زر و زور استعمارگران انگليس از ميدان رقابت رانده شدند . انگلستان كه در اين موقع زورمندترين كشور اروپايى بود ، بر آن شد كه راه نفوذ و مداخلهء سياسى دگر كشورهاى استعمارطلب اروپايى را به هندوستان كاملا مسدود كند . براى انجام برنامههاى سياسى و نظامى خود ، دولت انگلستان از آغاز سلطنت فتحعليشاه ( 1212 ه 1797 م ) مراقب وضع سياسى كشور ما بود و سعى مىكرد كه از هرپيش آمد يا خبط سياسى زمامداران ايران ، به سود خود بهرهبردارى كند . و ما شرح تلاشهاى سياسى سرجان ملكم نمايندهء انگلستان و كوششهايى را كه ناپلئون براى جلب مساعدت فتحعليشاه به عمل آورد و وقايع و جرياناتى كه در نتيجه عهدشكنى فرانسويان پيش آمده است پيش از اين در جلد دوم ضمن تاريخ سياسى عهد فتحعليشاه يادآور شديم .
چگونگى تشكيل وزارت امور خارجه
« از موقعى كه پاى نمايندگان خارجى به ايران باز شد فتحعلى شاه ميرزا عبد الوهاب نشاط معتمد الدوله اصفهانى را كه منشى الممالك بود ، به كفايت مهام خارجه و رسيدگى به امور سفرا معين نمود . ولى معتمد الدوله در اين سمت هيچوقت عنوان وزارتى مخصوص نداشت .
در اوايل سال 1239 موقعى كه فتحعليشاه در اصفهان بود ، حاجى ميرزا ابو الحسن خان شيرازى را به منصب وزارت دول خارجه منصوب نمود . گويا اين اولين مرتبهاىست كه در تاريخ ايران جديد ، نامى از وزير دول خارجه و وزارتى به اين اسم برده مىشود .
حاجى ميرزا ابو الحسن خان كه خواهرزاده و داماد حاجى ابراهيم ، كلانتر صدراعظم فتحعليشاه بود ، يك بار به سفارت مخصوص به لندن رفت و بعد نيز در فعاليتهاى مختلف سياسى
هامش
( 1 ) . همان ، ص 397 .
( 2 ) . همان ، ص 397 .