شاه داد . وقتى كه سفير داخل اتاق پادشاه شد و ديد فقط يك پيرمرد در وسط اتاق ايستاده است ، ابتدا تصور نمود كه آن شخص دربان اتاق پادشاه است ، ولى فورا به او گفته شد پادشاه همين است . . . » « 1 »
« سفيركبير ايران 9 ماه در انگلستان توقف نمود و از اخلاق و رسوم و دموكراسى انگلستان و حقوق و اختيارات اجتماعى مردم ، غرق حيرت گرديد . در اين ايام قريب 6 قرن از دموكراسى و مشروطيت انگلستان سپرى شده بود . شاه فقط به عنوان سلطنت دلخوش بود و حكومت انگلستان نمايندهء مردم بود ، يعنى هرحزبى كه اكثريت آراى ملت را به دست مىآورد ، به زمامدارى مىرسيد در حالى كه در ايران حكومت استبدادى مطلق برقرار بود ، و براى آزادى و حيثيت انسانى مقام و ارزشى قايل نبودند . جالب توجه است كه در سال 1227 هجرى قمرى ( 1812 م ) در بين هداياى پادشاه انگلستان ، يك كالسكه را با تشريفات مخصوصكشانكشان به عمارت شاه بردند . شاه از ديدن كالسكه تعجب نمود رفت توى كالسكه نشست ، عدهاى از وزراى شاه كه در آن ميان ميرزا حسن خان شيرازى و فرج إله خان حاجب الدوله نيز بودند با لباسهاى دربارى خودشان را به كالسكه بسته و شاه را اين طرف و آن طرف راه مىبردند ، شاه اظهار خوشحالى مىنمود . ميرزا شفيع صدراعظم اظهار تعجب مىنمود از اينكه كالسكه هم به جلو و هم به عقب كشيده مىشود . » « 2 » بىشخصيتى و پستى رجال را ببينيد !
در حالى كه در انگلستان پادشاه حق كوچكترين تجاوزى را به حقوق فردى و اجتماعى ملت انگلستان نداشت ، در ايران شخصيتهاى مملكتى براى خوش آمد سلطان ، خود را تا مرتبهء چهارپايان تنزل مىدادند . عجب اينكه عباس ميرزا كه مىگويند از مترقىترين افراد خاندان قاجاريه است نيز ، نمىتوانست گريبان خود را از سنن مبتذل آن دوران خلاص كند . و چنان كه بايد با تمدن غرب آشنا و مانوس گردد . و به جاى تعارفات و تشريفات زائد ، به حقايق امور توجه نمايد . عباس ميرزا حاضر بود كه قراردادهاى ننگين و اسارتآميز را با روسها امضا كند .
ولى براى تشريفات ملاقات با ژنرال روس ، روزهاى متوالى چانه مىزد و وقت خود را تلف مىنمود . به قرارى كه مورير مىنويسد روز 22 سپتامبر 1812 يك ژنرال از طرف فرمانفرماى كل گرجستان وارد شد كه قرار ملاقات را بين فرمانده كل روس و عباس ميرزا ، براى تعيين شرايط صلح بدهد .
« اين ملاقات براى شاهزاده عباس ميرزا خيلى گران آمد . چونكه نمايندهء روس آداب و رسوم و دربار ايران را رعايت ننمود . با اينكه وزيرمختار انگليس قبلا اين ترتيبات را به او تذكر داد ، ولى ژنرال روس اظهار كرد او همانطور كه به حضور امپراتور خود مىرود ، با همان وضع لباس نيز به حضور عباس ميرزا خواهد رفت . ايرانيها با كفش روى فرش رفتن را خيلى بد مىدانند .
هامش
( 1 ) . همان ، ص 130 .
( 2 ) . همان ، ص 156 .