گروسى با علاقهمندى بسيار گرد كرد و در مجلدى فراهم آورد ، با آنكه حاج فرهاد ميرزا در منشآت خود به دو تعريضهاى سخت و كنايههاى نيشدار فراوان آورده است . . . با اين حال در جمعآورى منشآت فرهاد ميرزا شوق بسيار داشت ، و اين نكته را معتمد الدوله در يكى از نامههاى اخوانى خود به تصريح ياد كرده است ( به قول ابو الفضل بيهقى : « فضل جاى ديگر نشيند » ) - اما منشآت اميرنظام گروسى و نامههاى اخوانى و سلطانى او در فصاحت و روانى و شيرينى و رعايت قوانين بلاغت از نوشتههاى قائممقام و حاج فرهاد ميرزا دست كمى ندارد و حتى در يك مورد ، وارد كردن تعبيرات و اصطلاحات و تركيبات عوامانه در انشاء و استفاده و مدد گرفتن از زبان مردم براى بيان مقاصد ، از قائممقام و معتمد الدوله پيش افتاده است و از اين جهت شايد بتوان او را نسبت به دهخدا پيشقدم و داراى فضل تقدم شمرد و اگر اميرنظام در اين سبك معلم و مقتداى دهخدا نباشد ، بارى از بن دندان مىتوان گفت كه دهخدا در نوشتن « چرند و پرند » هاى خود به منشآت اميرنظام گروسى نظر داشته و از آن الهام گرفته است .
اميرنظام اين نوع تركيبات و تعبيرها را با ضرب المثلها و شعرهاى فصيح فارسى و آيات قرآنى و احاديث نبوى و بيتها و مثالهاى عربى با استادى و چيرهدستى تمام در هم مىآميخت و نثرى فصيح و هموار و يكدست از آن پديد مىآورد ، بىآنكه خواننده در هنگام خواندن آن از تلفيق اين دو نوع سخن متضاد احساس زدگى و غرابت و ناهموارى كند علاوه بر اين اميرنظام مردى صاحبذوق و شعردوست و سخنشناس بود و خط تحريرى بسيار خوشى چون پر طاووس داشت . و خود شيوهيى در خط تحريرى ابداع كرده بود كه به شيوه اميرنظام معروف بود و در همان اوان ، خواستاران و مقلدان فراوان يافت و ايرج نيز يكى از شاگردان همين مكتب است ، اگر اميرنظام را در دوران خود صاحب بهترين و زيباترين خط در شمار نياوريم ، به طور قطع مىتوان او را يكى از چند تن استادان معدود خط شكسته شمرد . » « 1 »
يكى ديگر از دبيران و منشيان اواخر عهد قاجاريه احمد قوام ( قوام السلطنه ) بود كه رياست دبيرخانه يا دار الانشاء مظفر الدينشاه را داشت و « دبير حضور » خوانده مىشد اين مرد را ايرج ، در دوره اول رئيس الوزرائى « دزد كتبسته لقب داد . » « 2 »
ايرج ميرزا شاعر معروف ، نيز يكى از دبيران اين دوره است ، وى « در اوقاتى كه در دستگاه مرحوم امين الدوله صدراعظم سمت منشىگرى داشت ، كليه اخوانيات را به وى رجوع مىكرد - پس از آمدن امين الدوله به تهران در صدارتش نيز به دبيرى و انشاء مىپرداخته است ، « 3 » متأسفانه از منشآت شيرين و پرمغز ايرج ، جز چند نمونه چيزى به يادگار نمانده است از آن جمله دو نامه زير چون معرف سازمان ادارى و وضع كارمندان دولت و اخلاق رجال ايرانى است به نقل آن مبادرت مىكنيم :
هامش
( 1 ) . ايرج ميرزا و . . . به اهتمام دكتر محمد جعفر محجوب استاد دانشگاه ، ص 21 ( مقدمه ) .
( 2 ) . ايرج ميرزا ، پيشين ، ص 50 ( مقدمه ) .
( 3 ) . همان ، ص 17 .