وقايع و عرايض به سمع شاه بود ، گزارشهاى احكام را از هرنوع اعم از تقاضا و اخبار و اطلاعيه براى سلطان مىخواند و پاسخ شاه را مرقوم مىداشت . شاردن اين حقيقت مهم و ذيقيمت را كه واقعهنويس در كليهء ايالات وجود داشت و وزير چپ رئيس آنان محسوب مىشد و بالنتيجه همان وظيفه صاحب بريد روزگار خلفاى عباسى را ايفا مىكرده است ، به دست مىدهد .
واقعهنويس هرزمان كه مىخواست ، اجازه تشرف به حضور سلطان را داشت . چون پاسخ نامههاى ديگر سلطان را وى تهيه و نسخهء قراردادها را نگاهدارى و سوابق امور سياسى را ثبت و ضبط مىكرد ، لذا مقامى مؤثر و با نفوذ در مذاكرات با سفراى خارجه به شمار مىرفت . ورود و خروج و منظور از سفر و ديگر امور مشابه را ثبت مىكرد ، و از اين قرار بايگانى تحت اختيار وى بسيار مفصل بوده است . مستمرى ثابت او را 330 تومان ذكر كردهاند اما دومان تصور مىكند كه مبلغ آن بايستى به هزار بالغ آيد . « 1 »
شاردن مىگويد كه ايرانيان را سه عمل خرافى دربارهء مكتوبات است كه يكى از آنها قيچى نمودن گوشهء راست كاغذ مىباشد . به طورى كه ديگر مكتوب مربع كامل نبوده و دلايلى نيز ذكر مىكند . « 2 »
آنچه بايد بر آن افزود اين است كه « ايرانيان مكتوبات خود را خصوصا در عهد صفويه به نام پنج تن به صورت پنجگوش ، درآورده و بدين ترتيب ، نهايت اخلاص خود را به خاندان پيغمبر خويش نشان مىدادند . كليه مكاتيب و فرامين سلطنتى با آب طلا و جوهر لاجوردى و سرخ و مركب سياه نگاشته مىشد . شاردن مىنويسد نام خالق را با آبطلا مىنويسند و اسامى پيغمبر و ائمه را با جوهر لاجوردى مىنگارند ، اسم شاهنشاه را با مركب سرخ تحرير مىكنند و در مراسلاتى كه نام خداوند در آنها درج نشده و اسامى ائمه ذكر نگرديده است ، اسم پادشاه را با آب طلا ثبت مىكنند و همچنين در مكتوباتى كه عنوان شاهنشاه بلافاصله بعد از نام اللّه گذاشته شده باشد آب طلا به كار نمىرود . ( شاردن ، ج 2 صفحهء 223 )
غالبا در صدور فرمان براى تيولها و احكام ديوانبيگى عبارت « حكم جهانمطاع شد » و براى سيور غالها و مسئولين مالياتى « فرمان همايون شد » و در پاسخ نامهها و تعيين حقوق افراد « فرمان همايون شرف نفاذ يافت » نوشته مىشد .
در ميان اسناد متعلق به عهد سلجوقى و فرامينى كه مربوط به دورهء صفويه است اختلاف مهمى از جهت عبارتپردازى ديده مىشود . در اسناد دستهء اول حسن رفتار با رعايا اصرار گرديده و در فرامين دستهء دوم ستايش و تعظيم سلطان است . . . » « 3 »
« نه تنها موضوع كتابت و ديوان رسائل و خط خوش و زيبا از ديرباز مورد توجه مردم و
هامش
( 1 ) . سازمان ادارى حكومت صفوى ، پيشين ، ص 95 به بعد .
( 2 ) . سياحتنامهء شاردن ، ج 2 ، ص 385 .
( 3 ) . دو فرمان دربارهء طالقان ، از سيد محمد تقى مير ابو القاسمى نقل از فرهنگ ايرانزمين ، ج 12 ص ، 267 به بعد .