اعطا مىشود . تقسيمات ولايات به علت فك و الحاق از ولايتى به ولايت ديگر ثابت نيست .
اكثر شهرها داراى اسم و عنوان مخصوص به خود هستند . مانند دار السلطنه تبريز ، دار العلم شيراز ، دار الملك طبرستان ، بلدهء طيبهء همدان و امثالهم . ولايت تبريز از نظر اعتبار در درجهء اول بوده و ولايات اصفهان و خراسان در مرحلهء دوم اهميت مىباشند . » « 1 »
محاكمهء زمامداران خائن در مجلس
: در تاريخ 26 آوريل 1907 سراسپرينگ رايس به سر ادواردگرى ضمن گزارش وقايع روزمره در ايران مىنويسد كه : « آقاى سيد محمد مجتهد از مجلس خواست تا مصرا احضار عين الدوله را بخواهد و به كارهاى او در مقام صدراعظمى رسيدگى بشود . يكى از نمايندگان تبريز تقىزاده در اين موقع نطق متهورانهاى ايراد كرد و خاطر نشان ساخت اگر قرار باشد مجلس همهء آنهايى كه مناصب دولتى داشتهاند به محاكمه جلب نمايد ، ديگر نمايندگان فرصت انجام هيچ كارى غير از آن نخواهد داشت . زيرا غالب آنها از مقامى كه به آنها سپرده شده سوء استفاده و خيانت كردهاند . اگر يكى از آنها مجازات شود ، همهء آنها بايد مجازات شوند ، اگر بناست عين الدوله تحت بازجويى قرار گيرد ، امين السلطان كه از همهء آنها خائنتر است و لقب مناسب او ( خائن السلطان ) مىباشد نيز بايد به محاكمه جلب شود . ولى با وجود اين ، او قصد بازگشت به ايران دارد . . . مجلس لايحهاى تصويب نمود كه به موجب آن هر مقام دولتى كه رشوه بگيرد يا رشوه بپردازد به انفصال از خدمت و قطع مقررى او و مجازات محكوم مىشود . لايحهء مزبور براى توشيح ملوكانه فرستاده شد . مذاكرات چند روز بعد مجلس نيز جالب و قابل نقل است ، در اين جلسه اين مطلب مطرح مىشود كه آيا ممكن است كه يك نفر در آن واحد دو شغل داشته باشد ؟ در جريان بحث يكى از نمايندگان پيشنهاد نمود كه در اين مورد بايد از ترتيب و رويهاى كه در ممالك اروپايى در اثر تجربه معمول است اقتباس كرد . اين جمله فورا مورد اعتراض آقاى سيد عبد الله مجتهد قرار گرفت ، مشار اليه تقليد از شيوههاى اروپايى را مذمت نموده اظهار داشت كه تعاليم قرآن براى مردم كافى است . بعضى از نمايندگان گفتند در اينجا موضوع مذهب مورد بحث نيست ، بلكه مذاكرات ما راجع به امور سياسى است و اگر تعاليم قرآن كه براى امور دينى و مذهبى ما مىباشد ، واقعا براى كليه امور ما كافى مىباشد پس به چه علت ممالك اسلامى تا اين اندازه از اروپاييها عقب افتادهاند . . . » « 2 » در پاسخ بايد پرسيد در دورهء قاجاريه و ادوار قبل كى تعاليم عاليه و عدل اسلامى اجرا شده است ؟
ايرج ميرزا نيز در عارفنامه و ديگر آثار خود كمابيش با طعن و طنز به اوضاع آشفتهء سياسى و اجتماعى ايران در اواخر دورهء قاجاريه اشاره مىكند و به توصيف اخلاق سياستمداران مىپردازد :
سياستپيشه مردم حيله سازند * نه مانند من و تو پاك بازند
همانا حقهباز و شارلاتانند * به هرجا هرچه پاش افتاد آنند
به هرتغيير شكلى مستعدند * گهى مشروطه گاهى مستبدند
هامش
( 1 ) . « ايران در سال 1311 ، ه ق » ، ترجمهء محمود غروى ، مجلهء بررسيهاى تاريخى ، سال نهم ، شمارهء 4 ، ص 85 به بعد
( 2 ) . اسناد محرمانهء وزارت خارجهء انگلستان ، به اهتمام معاصر ، ص 302