اجتماعى و اقتصادى هيچ كشورى را نمىتوان به دستيارى چند وزير يا امير « عالم و مجرب » بهبود كلى و اساسى بخشيد . بلكه تنها راه پيشرفت و سعادت يك ملت بيدارى و رشد فكرى خود مردم است . مادام كه مردم در پناه دموكراسى و حكومت ملى زمام كارها را به دست نگيرند و نمايندگان حقيقى خود را به مجلس نفرستند و دولتهاى ملى روى كار نيايند و اعمال و كارهاى آنها به وسيلهء مجلس نمايندگان و احزاب و اجتماعات ملى و جرايد و مطبوعات آزاد ، مورد بحث و انتقاد قرار نگيرد ، هيچ دردى درمان و هيچ مشكلى بنحو اصولى و اساسى از بين نخواهد رفت . اگر اميركبير در يك محيط آزاد و دموكراتيك پرورش يافته بود ، به جاى آنكه به فرد صاحب قدرتى تكيه كند ، با حمايت و پشتيبانى مردم ، دست به اقدامات اصلاحى مىزد ، و مسلما نتايجى بهتر مىگرفت و چنان فرجام غمانگيزى نداشت .
كسانى كه مىنويسند « آزادى در ميان هرملتى كه بروز كرد آن ملت را به خون و آتش كشيد و هستى آن را بباد داد . . . » « 1 » « آزادى » را با هرجومرج و آشفتگى اشتباه مىكنند . ملت انگلستان قريب هفت قرن است كه كمابيش از مزاياى آزادى و دموكراسى برخوردار است و قرنهاست كه حكومت فردى از آن كشور رخت بربسته است . صاحبنظران معتقدند كه تمام پيروزيهاى سياسى و اقتصادى انگلستان از بركت دموكراسى و آزادى نصيب آن ملت شده است قرنهاست كه در انگلستان به جاى « فرد واحد » مجلس نمايندگان و كارشناسان مسائل اقتصادى و اجتماعى در هر زمينهاى به بحث و مداقه مىپردازند و براى درمان هريك از دردهاى اجتماعى متخصصين و كارشناسان روزهاى متوالى به گفتگو و مشاوره مىنشينند و نتيجهء تحقيقات و مطالعات خود را به هيأت دولت و نمايندگان ملت تسليم مىكنند . در كشور انگلستان ، فرانسه ، امريكا و ساير كشورهاى آزاد جهان ايجاد سدها يا احداث مريضخانهها و مدارس و جز اينها پس از تصويب كارشناسان با رعايت الاهم فالاهم در سراسر كشور تحت اصول و برنامه و ضابطهء صحيحى گسترش مىيابد و هوى و هوس اين و آن در ايجاد كارخانه ، دانشگاه يا انشاء راه يا سدّ جديدى در مملكت تأثيرى ندارد . « 2 »
مقايسهء اميركبير با ميرزا آقا خان نورى
از آنچه گفتيم خصوصيات اخلاقى و هدفهاى سياسى اميركبير روشن شد اكنون بايد بدانيم كه ميرزا آقا خان نورى صدراعظم ديگر ناصر الدين شاه كمترين عنايتى به مصالح عمومى نداشت . تنها هدف او حفظ مقام صدارت بود و براى بقاء فرمانروايى خود ، به هرپستى تن مىداد . وى در نامهاى به ناصر الدين شاه مىنويسد : « . . . هوا سرد است ، ممكن است به وجود مبارك صدمهاى برسد . دو تا خانم برداريد ببريد ارغونيه ( نزديك قلهك ) عيش بكنيد . « 3 » و توصيه مىكند : آنجا پشت كوه قاف
هامش
( 1 ) . محمود محمود ، تاريخ روابط سياسى ، ج 7 ، ص 2
( 2 ) . خان ملك ساسانى ، سياستگران دورهء قاجاريه ، ص 18
( 3 ) . همان كتاب ص 17 و 20