سياسى ايران در عهد محمد شاه چنين نوشته شده است : « آن اوقات زمام حل و عقد امور ايران در دست شخص عارى از همه چيز دنيا بود كه ملائىبر و ساده وزارت متمكن شده بود و هيچ از راه و رسم دولتى و حسن و قبح كار دولت خبر نداشت . و پادشاه آنوقت هم عليل بود كه با علم و اطلاع كامل بر امورات دولت از شدت ناخوشى و علت مزاج نمىتوانست اقدام به كارها نمايد . » « 1 »
ميرزا سيد جعفر خان مشير الدوله
يكى از رجال نامدار دوره قاجاريه كه از اواسط عهد سلطنت فتحعليشاه تا اواسط سلطنت ناصر الدين شاه همواره در مشاغل مهمهء دولتى ذى - دخل و از اولين تحصيلكردگان اروپاست ، ميرزا سيد جعفر مشير - الدوله است . اين مرد كه در زيردست مردانى مانند ميرزا بزرگ قايممقام اول و پسر او ميرزا ابو القاسم و ميرزا محمد زنگنه اميرنظام بار آمده و از دوستان صميمى مرحوم ميرزا تقيخان اميركبير بود ، علاوه بر آنكه سرمايه وافرى از علوم قديمه و جديده داشته و شور وطنپرستى و دفاع از منافع ايران در جميع مأموريتها امتياز مخصوص او بوده است ، در اين راه چند بار از سستعنصرى و خيانت پارهاى از مأمورين دولت مثل ميرزا محمد على خان شيرازى كه در اواخر عمر اميركبير وزير خارجه شد و ميرزا محمد خان مصلحتگذار ايران در عثمانى و سياست ندانى و بىخبرى حاجى ميرزا آغاسى مىنالد . « 2 »
به طورى كه از يادداشتهاى حاجى ميرزا علينقى مشير لشكر برمىآيد : « در دورهء حاجى ميرزا آغاسى ، ايران يكى از بدترين ايام تاريخى خود را مىگذرانيد . زيرا اين مرد از طرز قواعد ملكدارى و سلوك دول خارجه ، پليتيك فرنگستان و ساير لوازم وزارت ، مطلقا آگاهى و خبرت نداشت . نظم ايران را چون نظم دبستان مىپنداشت ، و هريك از سفراى خارجه هرتكليفى مىنمودند ملتفت معايب و مناقص لازمهء آن نگشته ، به جهت گذرانيدن ، همان آن ، امضا و اجرا مىداشت . روزى نبود كه عزيزى را در ميدان با حضور قزاق روس چوب نزنند يا اميرى را از حكومت به جهت ترضيهء آنان معزول نكنند ، يا جمعى از اكابر الجاء خود را به رعيتى دول خارجه نچسبانند . فى الحقيقه تمام ايران از دولت مأيوس گشته ، امراى دربار را به قدر تابينان و منشيان سفرار تبت و مقدار نماند . » « 3 »
مقدمات روى كار آمدن ناصر الدين شاه
پس از مرگ محمد شاه ، اوضاع ايران بيش از پيش رو به فساد و آشفتگى رفت . در اين موقعيت بحرانى ، تنها شخصيتى كه به يارى ايران و شخص ناصر الدين شاه شتافت و با عقل و كاردانى به اوضاع سروسامان بخشيد ميرزا تقى خان وزير نظام بود . وى چون نگرانى شاه را ديد ، پس از تعزيت و
هامش
( 1 ) . فرخ خان امين الدوله ، ص 218
( 2 ) . مجلهء يادگار ، سال دوم ، شمارهء 6 ، ص 43 به بعد
( 3 ) . يادداشتهاى مشير لشكر دربارهء حاج ميرزا آغاسى ، راهنماى كتاب ، اسفند 53 ، ص 786