فقرا و غرباى بلدان بل كافه درماندگان ، به وجود من مستظهر بودند و آنچه از من طلب مىنمودند ، بىمن و اذا به ايشان مىرسيد . دهنده زحمت نمىداد و گيرنده منت نمىكشيد . »
فقرهء دوم شرحى است كه سرجان ملكم در كتاب مقالات خود در باب اين مرد نوشته و ما نوشتهء او را در اين خصوص ترجمه و نقل مىكنيم : « در اين سفر دوم ( 1237 ) چنين اطلاع يافتم كه مشاغل حاجى ابراهيم پس از مرگ او نصيب چند تن از وزرا شده ، رفيق قديم من حاجى محمد حسينخان كه در سفر اول سمت بيگلربيگى اصفهان را داشت به ما محبت بسيار كرده بود .
در اين تاريخ لقب امين الدوله يافته و مستوفى الممالك شده بود ، حاجى محمد حسينخان نسبى عالى نداشت بلكه فرزند يكى از دكانداران اصفهان بود . مردم ايران كه از نقل امور عجيبه لذت مىبرند ، دارايى او را اغراقآميز مىگويند و مدعيند كه اصل اين ثروت كه مايهء آبروى او پيش شاه است و حاجى محمد حسينخان باب طمع او را با تقديم پيشكشهاى گرانقيمت سد مىكند از ذخاير سلطنتى زنديه است كه آنها را جعفر خان زند در حين فرار از اصفهان در سال 1199 از دست داد و مفقود الاثر شد . و جعفر خان در آن سال به قدرى پريشاناحوال بود كه نه تنها هستى خود را به جاى گذاشت ، بلكه تاج و علايم پادشاهى را نيز همراه نتوانست برد و بغارت مردم رفت .
اين حكايت ممكن است اصلى داشته باشد . ليكن از آنچه من خودم ديدم و تحقيق كردم ، مسلم شد كه بيشتر دارايى اين وزير پرهيزگار از منابع حلال يعنى كسب و حسن ادارهء امور شخصى عايد او شده است . و بهترين شاهد اين مدعى آنكه ، هر ولايتى در تحت حكومت او قرار يافته ، رو به ترقى و آبادى گذاشته است و اصفهان در ايام حكومت او دو برابر بيش از پيش داراى جمعيت شده و كارخانجات ابريشم و قلابدوزى آن در ظرف آن بيست سال چهار مقابل بيشتر گرديده است .
حاج محمد حسينخان بسيار ساده و بىتكلف زندگى مىكند و هيچوقت ادعا نداشته و ندارد كه در تكلم تصنع كند يا به عبارتپردازيهايى كه معمول بيشتر ايرانيان است دست بزند معاشرت او چندان لطفى ندارد و چنين مىنمايد كه پيوسته در كسب و كار غرقه است . يكى از دوستان من مىگفت روزى با او غذا مىخوردم . ديدم مرد بىبضاعتى يك جفت كفش سرپايى براى فروش پيش او آورد ، حاجى محمد حسينخان او را پيش خواند و گفت بنشين و غذاى خود را بخور بعد در باب قيمت كفش با هم صحبت مىكنيم . » « 1 »
ميرزا ابو القاسم قائممقام فراهانى ( تولد به سال 1193 ه ق )
قايممقام يكى از وزراى كاردان ايران است . شخصيت سياسى اين مرد از مذاكراتى كه بين او و نمايندگان سياسى انگلستان و روسيه روى داده است ، كمابيش آشكار مىشود . فريزر كه از طرف پالمرستون به ايران آمده بود ، با حضور وزيرمختار انگليس با قايممقام مذاكراتى
هامش
( 1 ) . مجلهء يادگار ، سال دوم ، شمارهء هشتم ، از ص 41 به بعد ( نقل و تلخيص ) از تتبعات آقاى صدر هاشمى و عباس اقبال