قديمترين و مشهورترين خانوادههاى نجيب ايران وابا عن جد در دولت سلجوقيه و خوارزمشاهيه و مغول همواره مصدر خدمات عمده و مشاغل جليله بودهاند و غالبا وظيفهء صاحبديوانى ( كه عبارت بود از اداره نمودن امور ماليه و عايدات مملكت و تقريبا معادل بود با وظيفهء مستوفى الممالك در ايران در اين اواخر ، يا وزارت ماليهء حاليه ) محول بديشان بوده است . و بدين جهت است كه غالب افراد اين خانواده معروفاند به صاحبديوان . هرچند شغل بعضى از ايشان فعلا منحصر به صاحبديوانى نبوده است . مانند شمس الدين محمد جوينى برادر مصنف ( تاريخ جهانگشاى ) . مثلا در عهد اباقابن هولاكو وزيراعظم مملكت و صاحب اختيار مطلق بود و كمترين اشغال او وظيفهء صاحبديوانى بوده است . ولى باز به لقب صاحب ديوان معروف بود . » « 1 »
سعد الدوله يهودى : ديگر از وزراى معروف عصر ايلخانان پس از خانوادهء صاحب ديوانيان ، سعد الدوله يهودى است . با اينكه اين مرد در آغاز كار در اثر كاردانى و گردآورى و تحصيل بقاياى مالياتى و اصلاح حال كشاورزان ، وضع مالى مملكت را سر و صورتى داد ، پس از چندى در اثر جاهطلبى و منحرف كردن ذهن ايلخان مغول ، جمعى از امرا و پيشوايان مذهبى و متنفذين را از خود رنجانيد . بزرگترين اشتباه سعد الدوله اين بود كه ايلخان ارغون را وادار كرد كه خود را نبى مرسل بخواند ، و پيروان كليهء مذاهب و اديان را به قبول دين جديد و بتپرستى دعوت كند ، و اگر كسى مخالفت كرد ، از طريق جهاد به قلع و قمع او اقدام كند . اين وزير بىتدبير با تصويب ارغون مصمم شد كه خانهء كعبه را به بتخانه تبديل كند و مقدمات كار را براى اجراى نقشه و اشاعهء دين جديد فراهم نمود . ولى ديرى نگذشت كه ارغون در تبريز مريض شد و سعد الدوله با بيمارى او ، خود را در محاصرهء دشمنان ديد و با وجود بذل و بخششهاى فراوان ، نتوانست محبت عمومى را به خود جلب كند ، عاقبت در صفر 690 او را دستگير كردند و به قتل رسانيدند و ارغون نيز كمى بعد درگذشت . خبر قتل سعد الدوله ، موجب شادمانى مسلمانان و پيروان ساير مذاهب گرديد و در تمام شهرها يهوديان را كه چندى به تركتازى پرداخته بودند ، به شنيعترين وضعى كشتند و اموال آنان را به يغما بردند .
وزارت صدر جهان زنجانى
ديگر از وزراى مقتدر عصر ايلخانى صدر جهان است . اين مرد چون مورد حمايت جدى ايلخان كيخاتو بود ، سعايت و مخالفت مأمورين ماليه در طرف او مؤثر نيفتاد . بلكه ايلخان بر حدود قدرت و اختيارات او افزود و دستور داد كه كليهء مأمورين با نظر او منصوب شوند و حقوق كليهء ديوانيان تحتنظر وى پرداخت گردد .
چون كيخاتوخان در دوران سلطنت خود به علت عياشى و ولخرجى خزانه را خالى كرده
هامش
( 1 ) . محمد قزوينى ، مقدمه بر تاريخ جهانگشاى جوينى