و مأموران سياسى انگليس گفته بودند كه شاه « هفتهاى دو روز خود را در حمام مشغول مىدارد .
و هرزمان هم كه قصد حمام مىكرد ، پنج شش نفر از زنان صيغهء خود را همراه مىبرده است . يك روز را زنان مزبور صرف شستشو و مشتومال و استحمام شاه مىكردند و روز دوم را به گرفتن ناخنهاى شاه و ساير كارهاى او مىپرداختند . مردم انگليس اطلاع يافته بودند كه ايرانيان چهار زانو بر روى قالى خود مىنشينند و پشت به ديوار مىدهند . » « 1 »
سرتوماس هربرت به اتفاق رابرت شرلى در شهر اشرف به حضور شاه عباس مىرسد و از دستگاه پرجلال شاه عباس تعجب مىكند و مىنويسد : « زمين اتاقها مفروش از قاليهاى بزرگ و گرانقيمت بود . ساقيان و غلام بچههاى زيبا ، با نيمتنههايى از پارچههاى زربفت به تن و عمامههاى جواهرنشان بر سر و صندلهاى مزين به نقش و نگار در پا داشتهاند ، موهاى مجعد آنان بر شانههايشان آويخته بود و چشمهاى آنها درخشان و زنده ، و گونهء آنها از سرخى همچون شنگرف بوده است . » و نيز مىنويسد كه « پادشاه ايران شخصا ادب و تواضع دلپسند و دقيق را با درندهخويى در وجود خويش تركيب كرده است . . . اين پادشاه همان كسى است كه به سبب حسد ، ديدگان فرزند خود را بركند . . . و اكنون به سلامتى مهمانان خود جام مىزند . در حالى كه سفير انگليس به علامت احترام در برابر شاه بر پاى ايستاده ، كلاه از سر برگرفته و سر خود را برهنه مىنمايد . پادشاه نيز عمامهء خود را براى احترام به سفير انگليس ، از سر برمىدارد . » « 2 »
عروسى مصلحتى : كاررى در سفرنامهء خود مىنويسد : « ارامنه گاهى دختران صغير خود را نيز از ترس اينكه مبادا كسان شاه آنها را براى حرم بربايند ، به شوهر مىدهند و در اين موارد مادرهاى پسر و دختر به عقد و عروسى رضا مىدهند و مراسمى برگزار مىكنند بدين ترتيب كه پس از حصول توافق مادر پسر با دو زن مسن و يك كشيش به منزل دختر مىروند و از طرف پسر حلقهء انگشترى در انگشت دختر مىكنند . گاهى پسر را نيز همراه مىبرند . كشيش آن دو را تقديس و صيغهء عقد جارى مىكند و سور كوچكى نيز ترتيب مىدهند . » « 3 »
ژان گوره فرانسوى مىنويسد : « در كشورهاى مشرقزمين وقتى زمامدارى از جهان مىرفت و ديگرى جايش را مىگرفت ، براى اينكه بيم خود را در دلها جا بدهد ، متخلفين را با مجازاتهاى هولناك به كيفر مىرسانيد . حكام جديد هم وقتى وارد حوزهء حكومت خود مىشدند ، شدت عمل به خرج مىدادند تا اينكه مردم از آنها بترسند . چون گفتيم كه در حكومت استبداد يگانه عامل حكومت ايجاد وحشت در دلهاست و هرحكومت استبدادى در هرنقطه از دنيا كه به وجود آمد ، با توليد وحشت حكومت كرد و تا دنيا باقى است تنها راه ابقاى يك حكومت استبدادى ايجاد رعب مىباشد تا مردم از فرط بيم مطيع باشند و سربلند نكنند . » « 4 »
حرمسرا و سازمان دربار در عهد صفويه : سازمان دربارى و دولتخانهاى كه شاه
هامش
( 1 ) . ميراث ايران ( ممالك محروسهء ايران ) ، پيشين ، ص 540 به بعد
( 2 ) . همان ، ص 545
( 3 ) . سفرنامهء كاررى ، پيشين ، ص 106
( 4 ) . خواجهء تاجدار ، پيشين ، ص 73