در جاى ديگر مىنويسد : عمليات وزيران را شورايى غيررسمى كه در حرم با عضويت ملكهء مادر و خواجهسرايان مهم و زنان صاحبنفوذ و سوگلى تشكيل مىشد خنثى مىكرد معذلك بزرگان از مشاوره و بحث در امور غفلت نمىكنند و هرروز بامداد و شامگاه در مجاورت دروازه قصر در تالارهايى كه براى اين كار تخصيص داده شده و كشيكخانه نام دارد گرد مىآيند و در كليهء امور مهم و در آنچه كه اظهارنظر آن خاص پادشاه است به مبادله مىپردازند .
شاه معمولا عرايض و مستدعياتى را كه دريافت مىداشت ، براى كسب نظر وزيران در نحوهء تهيه پاسخ آن عرايض ، و هم مسائل ديگرى كه كسب نظر وزيران در آن ضرورى بود ، به اين شورا احاله مىكرد . « 1 »
سانسون ( در ص 137 ) مىگويد كه كليهء تصميمات در شوراى شاهى اتخاذ مىشود و براى نظرات و اشارات ايرانيان اهميت خاصى قايلاند . آنان امور را با دقت خاص حلاجى مىكنند و جز پس از انديشهء بسيار و تفكر عميق و صحيح و دقيق تصميم قطعى نمىگيرند .
شوراى وزيران : در دوران فترت و كودكى شاه عباس ، اين شورا اهميت بسيار كسب كرد . در اوايل سلطنت صفوى نمايندگان سركش ايلات شاهسون براى عضو ساختن نامزدهاى موردنظر خود با يكديگر به جنگ و منازعه مىپرداختند .
شاه عباس سام ميرزا ( صفى ميرزا نوهء خود ) را به جانشينى معين كرده بود . ولى چون شاه در مازندران درگذشت و سام ميرزا در اصفهان بود ، وزيران با مشاركت افراد صوفى سندى داير به تأييد جانشينى سام ميرزا تنظيم و مهر كردند ( عالمآراء ص 737 ) .
توصيف شاردن ( درج 9 ص 426 تا 467 ) از مجلس مشاورهاى كه با عضويت وزيران براى انتخاب شاه سليمان تشكيل شده بود ، بسيار جالب است . شاه سلطان حسين پسر ارشد شاه سليمان را امرا و خواجهسرايان و خوانين و رؤساء ، با صوابديد و حسبالصلاح مريم بيگم از شاهزاده خانمهاى حرم ، انتخاب و به پيروى از نظر وى سندى در اين باب مهر كردند .
در دربار صفوى مراسمى وجود داشته است كه عالمآراء ( در ص 758 ) به عنوان « ترتيب مقرر و آيين معهود قزلباش » « 2 » ياد مىكند ، اما از قرار معلوم نفوذ شخصى ارباب منصب ممكن بود در امر انتخاب و تعيين جانشينى سلطنت اثر داشته باشد ، و جريان آن را به نفع اشخاص ذى نفوذ تغيير دهد . . . شاردن با توجه خاص ، ترتيب تقدم و تأخر محل جلوس شاغلين مقامات رسمى و ارباب مناصب را هنگام انتخاب شاه عباس دوم به سلطنت شرح مىدهد : در طرف راست ، وزيراعظم جلوس كرد ، و زيردست وى وزيران ديگر يعنى قوللر آغاسى و ناظر بيوتات و ديوانبيگى و امير آخورباشى جلو و حكيمباشى در طرف چپ تفنگچىباشى ( فصل 10 ) و زيردست وى مجلسنويس و امير شكارباشى و منجمباشى و دو سركرده خواجهسرايان نشسته
هامش
( 1 ) . همان ، ج 5 ، ص 440
( 2 ) . سازمان ادارى حكومت صفويه ، با تعليقات ميتورسكى ، پيشين ، از ص 79 به بعد ( به اختصار )