اروپا نظير آن زن وجود نداشته است . . . جيران دانشمند ، دلير ، صرفهجو و با استقامت بود .
پسرش آقا محمد خان را طورى تربيت كرد كه از تمام صفات خوب مادر برخوردار گرديد ، و اگر جيران نبود نه محمد حسن خان ، شوهرش ، داراى قدرت مىشد و نه پسرش آقا محمد خان به سلطنت ايران مىرسيد . وقتى آقا محمد خان دوازده ساله بود ، جيران به او گفت : فرزند ، اينك موقعى است كه با پدرت به روى و از اطلاعات و تجربههايى كه در مسافرت و جنگ مىتوان به دست آورد ، برخوردار شوى . . . » « 1 »
اتاق فتحعلى شاه
در تاريخ عضدى ، زوجات خاقان جنتمكان « فتحعلى شاه » به چند دسته تقسيم شدهاند : « نمرهء اول ، از خانوادهء سلطنت و ساير شعب قاجاريه و بزرگزادگان معتبر ايران بودند كه عدد آنها قريب چهل بلكه زياده بود . . .
روزى يكساعت حق حضور داشتند ، مثلا در سلامهاى رسمى بزرگ حاضر مىشدند .
قاجاريه يكسمت مىايستادند ، مابقى در صف ديگر ، به ترتيب شئونات پدران خود مىايستادند . ايجاد اين سلام از زمان خاقان شهيد ، آقا محمد شاه ، و ياساى آن حضرت بود .
يكنفر يساول زنانه در اتاقهاى آنها به آواز بلند اين عبارت تركى را مىگفت : « خانملار گليز » ( خانمها بياييد ) . . . خانمها به سلام مىآمدند . ديگران در آن ساعت مطلقا حق حضور و تشرف نداشتند . » « 2 » بعضى از زنان شاه از تجملات فراوان برخوردار بودند ، چنان كه تاج الدوله ماهى هزار تومان به اسم « سبزى مطبخ تاج الدوله » از دفتر برات مىگرفت . احمد ميرزا در اين كتاب ، ضمن توصيف احوال يكايك زنان فتحعلى شاه مىنويسد : « گستردن رختخواب و لوازم راحت حضرت خاقان در عهدهء او بود . زنانىكه شب به كشيك خدمت مىآمدند دو نفر براى خوابيدن در رختخواب كه هروقت به هر پهلويى كه راحت مىفرمودند ، آنكه در پشت سر بود پشت و شانه شاهانه را در بغل مىگرفت ، و ديگرى مىنشست و منتظر بود كه اگر به پهلوى ديگر غلتيدند او بخوابد و پشت شاه را در بغل بگيرد ، و دو نفر هم بنوبت پاى شاه را مىماليدند .
يك نفر نقل و قصه مىگفت ، يك نفر هم براى خدمت بيرون رفتن و انجام فرمان در همان اتاق به سر مىبرد . زنهاى كشيك سه دسته بودند كه در ميان خادمان حرم براى اين خدمت انتخاب شده بودند . . . » احمد ميرزا در صفحهء بعد ، مىنويسد : « سهنفر نقال بودند ، شش نفر هم براى ماليدن پاى شاه و سه نفر براى رجوع خدمات . . . در اتاق خوابگاه حاضر مىشدند . . . » « 3 »
مادام حاجى عباس گلساز ( 1205 - 1295 ه . ق . )
در جلد سوم كتاب منتظم ناصرى ، در ضمن وقايع سال 1264 ، اندكى بعد از جلوس ناصر الدين شاه ، خبرى به اين عبارت مندرج است : « مادام گلساز فرانسوى ، زوجهء حاج عباس شيرازى ، كه به شرف اسلام مشرف شده ، به شغل مترجمى خادمان حرم جلالت برقرار گرديد . »
در زمانى كه محمد شاه قاجار ، در تبريز بود ، زنان اندرون محمد ميرزا با گلهاى مصنوعى فرنگ آشنا شدند و بر آن شدند كه حاجى عباس شيرازى نقاش را براى فراگرفتن اين هنر به
هامش
( 1 ) . خواجهء تاجدار ، پيشين ج 1 ، ص 229 ( به اختصار ) .
( 2 ) . تاريخ عضدى ، پيشين ، ص 3 به بعد .
( 3 ) . همان ، ص 17 .