خود كمك مىكرده . مىگويند شبى كه وى به خانهء شوهر خود قدم گذاشت ، وى را غرق مطالعه ديد ، يكبار پس از وقوف بر مشكل شوهر خويش ، جواب آن را روى كاغذ نوشت ولاى كتاب گذاشت ، ملا محمد پس از اطلاع از اين جريان به كمال فضل عيال خود پىبرد . اين زن روشنفكر و انقلابى ، چنان كه ضمن نهضت بابيه خواهيم ديد ، در راه رفع حجاب و آزادى مردم ايران از قيد خرافات تلاشها كرد و جان خود را در اين راه از كف داد .
بطورىكه از سفرنامهء ابن بطوطه برمىآيد ، در ايامى كه وى در دمشق بود ، از 14 تن از دانشمندان اجازهء روايت عام مىگيرد كه دو تن از آنها زن بودند . اين گفته مىرساند كه در قرون پيش ، زنان نيز به مقام اجتهاد و ارشاد مذهبى مىرسيدند .
زنان پزشك :
در ميان مسلمانان ، زنان پزشك كم نبودند ، از آن جمله اخت الحفيد اندلسى و دخترش كه از علم طب بخصوص در بخش بيماريهاى زنان سررشتهء كامل داشتند . . . زينب پزشك بنى اود از زنان نامى دورهء امويان است كه در شام طبابت مىكرده است ، بخصوص در علم جراحى چشم ماهر بوده است . پارهاى از آنان به علم و ادب نيز شهرت داشتهاند ، مانند شهدهء دينوى و بنت دهين اللوز - دمشقى و غيره ، كه نابغهء زمان خود به شمار مىآيند . « 1 »
زنان آوازهخوان :
از اواخر عصر اموى و عباسى موسيقى و آواز در بين ملل اسلامى طرفدارانى پيدا كرد . غير از مردان ، زنانى چون جميله ، حبابه ، سلامه ، عقيله و غيره شهرت زيادى كسب كردند . « 2 »
وضع زنان در دورهء خلفاى عباسى
جرجى زيدان مىنويسد : « سفاح ، مؤسس سلسلهء عباسى ، فقط يك زن داشت . منصور پيش از مرگ ، پسر خود مهدى را سفارش كرد كه زنان را در كار مملكت مداخله ندهد ، با اينهمه خيزران مادر هرون ، در ايام خلافت هادى و هرون ، همهكارهء دولت بود ، و يحيى وزير هرون فرمانبردار خيزران گشته به دستور آن زن رفتار مىكرد . خيزران در نتيجهء اين اختيارات ، املاك و اموال زيادى گرد آورد ، به قسمى كه درآمد املاك او بسالى 160 ميليون درهم ، يا نصف عايدات مملكت عباسى ، بالغ شد ؛ در صورتى كه درآمد متمولترين اشخاص امروز ( زمان تأليف كتاب ، 1902 ) منتها دوسوم درآمد خيزران مىشود . مثلا درآمد راكفلر ، ميليونر مشهور امريكايى ، سالى ده ميليون - و نيم ليره است و درآمد خيزران ده ميليون و نيم دينار بوده است . . . ارزش پول در آن روزها سه برابر امروز بود . پس اگر هر دينارى را نيم ليره حساب كنيم درآمد راكفلر دوسوم درآمد خيزران مىشود .
اين زن طمعكار و جاهطلب ( خيزران ) بقدرى شقاوت داشت كه به محض احساس تمرد در فرزندش ، هادى ، كسانى را مأمور كرد تا او را كشتند . و بى خود نبود كه هارون پس از مرگ چنين مادرى ، نفس راحت كشيد و اموال او را تصرف كرد و بسيارى از املاكش را به ديگران تيول داد .
هامش
( 1 ) . تاريخ تمدن اسلام ، پيشين ، ج 3 ، ص 276 .
( 2 ) . همان ، ص 299 .