ابو سفيان و مادر معاويه ، در همان جنگ ، كارى كرد كه از مردان هم ساخته نبود . هند عدهاى از زنان را با دايره و دمبك گرد آورد و پشت سر مردان قرار داد ، به آنها امر كرد دايره بزنند و شعر بخوانند و مردان را براى پايدارى در جنگ تشويق كنند : و همين كه مسلمانان شكست خوردند ، هند . . . بالاى سنگى رفت و دربارهء شكست مسلمانان شعر خواند . زنان عرب در دورهء جاهليت ، همراه مردان به ميدان مىآمدند ، مشك به دوش مىگرفتند ، سپاهيان را آب مىدادند ، و زخمها را معالجه مىكردند ؛ نظير ام عماره انصاريه دختر كعب انصارى ، و ام - حكيم دختر حارث ، و خنساء شاعرهء نامى . . . و بسيارى ديگر .
عدهاى از اين زنان در حسن تدبير و ادارهء امور شهرت يافتند ؛ از آن جمله خديجه دختر خويلد كه زنى خردمند و كاردان بود ، و مردان درستكار و پاكدامن را براى رسيدگى به كارهاى خود و انجام كارهاى بازرگانى اجير مىكرد و با آنان قرارداد مىبست كه چقدر از سود تجارت متعلق به آنان و چقدر از آن خود او باشد . او همين كه پيش از بعثت ، درستى و امانت حضرت - محمد را شنيد ، از آنحضرت خواست ، كه عامل وى باشد ، و چون آن حضرت تجارت را بطور مطلوب و با امانت انجام دادند ، خديجهء كبرى به آنحضرت پيشنهاد ازدواج داد و حضرت پذيرفت . وى نخستين زنى است كه ايمان آورد و به آن بزرگوار در مشكلات گوناگون ، يارى كرد . » « 1 »
« ديگر از زنان نامى ، عايشه ام المؤمنين است كه ، به شرحى كه گذشت ، در جنگ جمل عليه على به پا خاست ، و در دوران حيات ، احاديث بسيارى از پيغمبر روايت نمود .
ديگر عايشه دختر طلحة بن عبيد اللّه صحابى است كه علاوه بر علم ، بسيار خوشصورت بود ، و از مردان رونمىگرفت ، زيرا خود را بالاتر از آن مىديد كه از بيم مردان پشت پرده رود .
عايشه زندگى پرتجملى داشت . ديگر از زنان نامى ، سكينه دختر حسين بن على بود . اين زن نامدار با مردان قريش در نهايت عفت مجالست و معاشرت مىنمود و شاعران را به حضور مىپذيرفت ، و از دانشمندان و اديبان و شاعران سؤالاتى مىكرد و به آنان صله مىداد . ديگر از زنان نامى جهان ، اسماء دختر ابو بكر خليفهء اول است . همين كه پسرش عبد اللّه بن زبير در مكه محاصره شد ، نزد مادر آمده گفت مىترسم بنى اميه بر من دست يابند و مرا بكشند و پس از كشتن جسد مرا به دار بياويزند . مادر شجاع ، او را به پايدارى و فداكارى تشويق كرد و گفت ، جان فرزند ، وقتى كه گوسفندى را سر بريدند ، كارش تمام مىشود ، و از اينكه پوستش را بكنند و يا تكهتكهاش كنند ، دردش نمىآيد . تو هم اگر واقعا در راه عقيدهات آمادهء كشته شدن هستى ، چه باك از آنكه پس از مرگ ، تنت را به دار بياويزند . همينطور زنان شاعرهء متعددى در آن دوره ظهور كردند كه از آن جمله ليلى اخيليه و خنساء و عدهاى ديگر را مىتوان نام برد ، كه با كمال سادگى و بيباكى با مردان نشست و برخاست مىكردند ، شعر مىگفتند ، و شعر مىشنيدند . » « 2 »
پس از آنكه اعراب به كشورگشايى دست زدند و سيل طلا و نقره و غلام و كنيز به سوى عربستان روان گرديد ، اندكاندك ، اعراب نيز به فساد و هرزگى گراييدند . « از دورهء بنى اميه ، بزمآرايى و بادهپيمايى رواج گرفت . مخنثان كه رابط بين مردان و زنان بودند ( جاكشها ) در
هامش
( 1 ) . همان ، ص 68 به بعد ( به اختصار ) ؛ نيز ر . ك : ابو القاسم پاينده ، زندگانى محمد ، ص 402 به بعد .
( 2 ) . همان ، ص 73 به بعد ( به اختصار ) .