رفتار شاه عباس با روحانيان
رفتار شاه عباس نسبت به طبقهء روحانيان كمابيش محبتآميز بود : ملا عبد اللّه شوشترى وقتى بعلتى از شاه عباس وحشتى به هم رسانيد و به آستانهء قدس رضوى پناه جست . چون شاه در سال 1009 به مشهد مشرف شد ، خود به ملاقات ملا عبد اللّه رفت و او را به تعظيم و احترام تمام به اصفهان آورد و ملا عبد اللّه در دستگاه شاه نفوذ كلمه و قدرت بسيار يافت ؛ چنان كه شاه را واداشت تا در سال 1017 ، جميع املاك شخصى خويش را به نام 14 معصوم وقف كند و حاصل ساليانهء آنها را براى سادات مقرر دارد . و هم به اشارهء او بود كه شاه در اصفهان دو مدرسه در كنار ميدان نقشجهان ، يكى براى تدريس و اقامت ملا عبد اللّه ، ديگرى براى تدريس و اقامت شيخ لطف اللّه عاملى ، ساخت . مدرسهء ملا عبد اللّه در جنب سردر قيصريه در ضلع شمالى ميدان نقشجهان ، هنوز برپاست ، ليكن مدرسهء شيخ لطف اللّه ، كه به مسجد او چسبيده بود ، اكنون از حال آبادى افتاده است . « 1 »
جواب شاه عباس اول به سعد الدين
در نامهاى كه شاه عباس به قلم اعتماد الدوله حاتم بيگ اردوبادى به ملا سعد الدين نوشته ، او را به رعايت بعضى از اصول اجتماعى و اخلاقى و سياسى آشنا مىكند : « 1 ) . . . كسانى كه خود را به خاندان نبوت و ولايت منسوب بدانند ، و از پيروان آيين اسلام و تابع شرع مبين به شمار آيند ، به احكام و قوانين دينى و رسوم و آداب انسانى و اخلاقى آن عمل كنند و از اعمال قبيح و ناروا و معاصى پليد ، از قبيل ظلم و ستم و اخذ اموال و وجوه عمومى و كسب سيم و زر بقهر و غلبه و يا بطريق نامشروع ، كه ظاهرى فريبنده داشته باشد ، و همچنين هتك نواميس مردم و كارهايى كه اخلاق و عفت عامه را متزلزل سازد ، دورى و احتراز كنند ، و به اصول مبين شريعت پايبند باشند .
2 ) نفوس را بايد به وسيلهء گفتن وعظ و نصيحت و مطالب پندآميز ، دلالت و رهبرى كرد .
آنان را به راه صلاح و صواب سوق داد ، ولى هرگاه طريق موعظت و مناصحت موثر و سودمند واقع نگردد ، بايد در اصلاح و تهذيب اخلاق و رفتار آنان به سياست و تنبيه متوسل شد . » « 2 »
شاه عباس براى بعضى از روحانيان احترام فراوان قائل بود ، و با ايشان با كمال فروتنى رفتار مىكرد . « نوشتهاند يكى از ملازمان شاه كه مورد قهر و غضب وى گشته بود ، به شيخ احمد افشار اردبيلى معروف به « مقدس » متوسل شد تا از وى نزد شاه شفاعت كند . مقدس به شاه عباس رقعهاى نوشت كه : « بانى ملك عاريت ، عباس بداند كه اگر اين مرد در اول ظالم بود ، اكنون مظلوم مىنمايد . چنانچه از تقصير او بگذرى ، شايد حق سبحانه و تعالى ، از پارهاى تقصيرات تو بگذرد . كتبه : بندهء شاه ولايت ، احمد الاردبيلى . »
شاه عباس در جواب وى نوشت : « به عرض مىرساند ، عباس ، خدمتى كه فرموده بوديد به جان منت دانسته به تقديم رسانيد كه اين محب را از دعاى خير فراموش نكنيد . كتبه : كلب آستان على ، عباس . . . » « 3 » شاه عباس با علماى بزرگى مانند شيخ بهايى و ميرداماد ، كه غالبا
هامش
( 1 ) . مجلهء يادگار ، شمارهء اول ، ص 520 .
( 2 ) . ذ . ثابتيان ، اسناد و نامههاى تاريخى دورهء صفويه ، ص 287 .
( 3 ) . زندگانى شاه عباس اول ، پيشين ، ج 3 ، ص 28 .