كار فرسوده و كارگاههاى مندرس ، چنين آثار بديع دلافروزى را به وجود مىآورند .
ولى شاه كنونى چون طرفدار استعمال پارچههاى ارزان قيمت معمولى مىباشد و حتى طبقات ممتازه و حرمسراى خود را هم وادار به پوشيدن آنها كرده است از اينجهت ، در عصر اين پادشاه ، منسوجات گرانبها رونقى را كه در عهد فتحعلى شاه داشته از دست داده است . . .
كاشان اكنون سىهزار نفر جمعيت دارد ، ولى در روزگار گذشته ، جمعيت و اهميت آن خيلى زيادتر بوده . روى هم رفته ، وضع عمومى آنجا از شهرهاى ديگر بهتر و مرتبتر است ، و مىگويند ششهزار دستگاه شعربافى در آنجا مشغول به كار مىباشد .
صنعت مهم ديگر آن ، مسگرى است كه مصنوعات آن از ساير شهرها بادوامتر و بمراتب جالب و زيباتر مىباشد ؛ بطورى كه مقدار زيادى از آن را صادر مىكنند .
روز بعد به بازار بزرگ رفته و با توجه كاملى ، اوضاع اين نخستين شهر صنعتى ايران را مورد بررسى قرار داديم ، و همچنين كارخانههايى را كه قماشهاى پنبهاى در آنها بافته مىشود بدقت ديديم . اين پارچهها چون به مصرف عامهء مردم مىرسد مقدار توليد آن زياد است . به نظر من ، هرگاه اين حاكم فعال و روشنفكر چندى در كاشان بماند شهرت تاريخى و ترقى گذشتهء صنايع آن كاملا زنده و تجديد خواهد شد . » « 1 »
سالها بعد فردريچاردز مىنويسد : « بصراحت بايد گفت كه پيشهوران كنونى ايران براى اينكه خود را از حيث مهارت به پاى پيشهوران گذشته برسانند بايد راهى دراز طى كنند . حتى كوزهگر ، مهارت خود را از دست داده ، راه و رسم كهن دگرگون شده ، عصر « قوطى حلبى » و « سرعت » فرارسيده است . » « 2 »
وضع يك دكان سلمانى در صدسال پيش :
« . . . سلمانيها معمولا در كوچه و خيابان به اصلاح سر و صورت مشتريان مىپردازند ، ولى در بازار ، هنوز دكانهاى كوچك سلمانى يافت مىشود كه هنگام عبور مىتوانيد چهرهء خود را در غمافزاترين آيينههاى دنيا ، آيينههايى كه نيمى از جيوههاى آن ريخته ، ببينيد . هنگامى كه استاد سلمانى سرگرم تراشيدن صورت مشترى است شاگرد وى ، كه پنج ششساله است ، ظرف آب گرم را در دست مىگيرد و با وقار و متانت يكى از خادمان كليسا هنگام گردانيدن ظرف كندر ، مشترى را باد مىزند . در همان موقع ، ممكن است درويشى مجمرى پر از آتش به دكان بياورد و براى معطر ساختن آن پستوى كوچك ، از گياهان معطرى كه همراه دارد در آتش بريزد . درويش در برابر آن خدمت انتظار دارد كه پول مختصرى در كشكول گداييش بريزند ، و معمولا براى تسريع در خروج او از دكان ، اين پول را به وى مىدهند . . .
منظرهء يكچنين مشترى ، در حالىكه در اثناى مراحل مهم اصلاح ، يعنى هنگام آرايش ريش و ابروان و بر طرف كردن موهاى گوش و بينى آيينهء تركدارى را به دست مىگيرد ، براى مسافران خارجى بسيار جالب توجه است . . . اروپاييان خيلى ميل دارند به استادان سلمانى كه
هامش
( 1 ) .La Perse en 1839 - 1840، ص 226 ، ( به نقل از : تاريخ اجتماعى كاشان ، پيشين ، 54 - 253 ) .
( 2 ) . سفرنامهء فرد ريچاردز ، پيشين ، ص 45 .