رفع اين گونه زيادتيها شود . زياده چه نويسد . فى 15 شهر ربيع الثانى 1273 ، مهر اعتماد الدوله . » « 1 »
قيمت گوشت
در دورهء قاجاريه ، مسألهء نان و گوشت هرچندى يكبار به صورت دلخراشى موجب نگرانى و ناراحتى مردم مىشد . براى اطلاع خوانندگان ، نمونهاى از اعلان دولتى را نقل مىكنيم :
اعلان : به عموم اهالى دار الخلافهء تهران اظهار مىدارد ، از غرهء شهر صفر المظفر 1323 ، برحسب امر مبارك ، گوشت را در ظرف سال ، در چهار فصل ، به چهار قيمت بدون كموكسر ابتياع نمايند ؛ سهماه بهار چاركى يكهزار و چهارصد دينار ، سهماه تابستان يكهزار دينار ، سهماه پاييز يكهزار و دويست دينار ، سهماه زمستان يكهزار و ششصد دينار . اگر احدى از قصاب از اين قيمت تجاوز نمايد ، فورا به ادارهء بلديه اطلاع بدهند . - اعتماد السلطنه . « 2 »
اخطار به محتكرين
« اعلان دولتى : بر حسب امر . . . جهانمطاع . . . به تمام اهالى دار الخلافهء تهران اعلام مىشود ، از تاريخ انتشار اين اعلان ، كه پنجم شهر رجب المرجب است ، لغايت پنجم شعبان ، هركس از عالى و دانى . . . در انبارها غله و گندم احتكار كرده باشد ، بايد به ميان ميدان يا هر محل ديگرى در معرض فروش گذارده به قيمت عادلهء روز بفروشند ، و هرگاه پس از انقضاى مدت يكماه ، كسى غلهء خود را به ميدان نياورد ، و از حكم دولت تمرد كرد ، بموجب صورت صحيحى كه به دست آمده . . . كه در كجاها غله ذخيره و حبس و احتكار گرديده است . . . بدون هيچ ملاحظه ، انبارها شكافته و غلهها را بيرون ريخته ، به هر قيمتى كه صلاح دانند ، خواهند فروخت . . . كسانى كه نانخور دارند ، فقط تا مقدار دهخروار آرد ، براى مصرف خانهء خودشان نگاه دارند ، و زايد بر آن را بفروشند تا مورد مؤاخذه و مجازات و خسران نگردند . پنجم شهر رجب المرجب 1317 ، اعلان شمارهء 4 اخطار به احتكاركنندگان غلات . » « 3 »
انتظار ميرزا آقا خان كرمانى
ميرزا آقا خان كرمانى ، متفكر نامدار عصر ناصرى ، در يكى از نامههاى مشروح خود ، ضمن توصيف اوضاع اقتصادى و اجتماعى ايران ، از فساد خاندان قاجاريه و بعضى از روحانيان منحرف شكايت مىكند و اميدوار است كه طبقهء متوسط به پا خيزند و در راه درمان دردها قدمى بردارند .
« بايد باطنا قطع نظر از اين طايفهء قاجاريه و چندنفر ملاى نمود ، و كارى كرد ؛ شايد آن طبايع بكر و دستنخورده و آن خونهاى پاكيزهء مردم متوسط ملت ، از دهاقين و اعيان و نجبا به حركت بيايد ؛ آنها جميع حركاتشان تحت غرض است و به هيچ چيزشان اطمينان نيست . »
در جريان جنبش مشروطيت آرزوى اين آزاد مرد مبارز عملى شد و بازاريان و طبقه متوسط نقش مهمّى در استقرار آزادى ايفا كردند .
هامش
( 1 ) . مجلهء بررسيهاى تاريخى ، سال پنجم ، شمارهء 3 ، ص 304 .
( 2 و 3 ) . مجلهء بررسيهاى تاريخى ، سال پنجم ، شمارهء 1 ، ص 226 .