حتى بعضى بر سبيل اغراق گفتهاند : « بيمارى به كه بيكارى ! »
به كار اندرآ ، اين چه پژمردگيست * كه پايان بيكارى افسردگيست
- نظامى
به كان كندن آيد ، زر از كان سنگ * وزين كان ، به جان كندن آيد به چنگ
كسى دارد از علم عالم فراغ * كه او چون قلم خورد دود چراغ
- امير خسرو
رمز الكاسب حبيب اللّه شنو * از توكل در سبب كاهل مشو
گر توكل مىكنى در كار كن * كشت كن ، پس تكيه بر جبار كن
- مولوى
فعاليت سياسى و اجتماعى پيشهوران و بازرگانان
پس از كشاورزان ، مهمترين و مؤثرترين طبقات اجتماعى در ايران طبقهء پيشهوران بودند . اين طبقه ، چون بيشتر در شهرها زندگى مىكردند ، و با ابزار و آلات فنى سرو كار داشتند و به اقتضاى شغل ، با طبقات و گروههاى مختلف خلق آميزش و گفتگو مىكردند ، بالطبع از كشاورزان هوشمندتر بودند و به مسائل سياسى و اجتماعى ، علاقه و توجه بيشترى داشتند ؛ چنان كه در نهضت شعوبيه ، عليه بيدادگريهاى اعراب ، طبقهء ميانهحال و پيشهوران و بازرگانان نقش مهم و مؤثرى انجام مىدادند ، تا جايى كه سعيد ، نمايندهء بنى اميه آنان را نزد خود خواند و گفت ، شما كيستيد ؟ جواب دادند ، ما بازرگانيم . سعيد گفت ، به ما خبر دادند كه شما بعنوان مبلغين خاندان عباسى آمدهايد . در جواب گفتند : اى امير ، ما به اندازهء كافى گرفتار خود و تجارت خود هستيم ، كه به اين كارها نمىرسيم . امير اجازه داد بروند و رفتند . چون از مرو خارج شدند ، در ايالت خراسان و دهستانها ، با لباس مبدل و در كسوت تجارت سفر كردند و به تبليغ پرداختند ، و در مراجعت ، به امام بشارت دادند كه در خراسان نهالى كشتهاند كه به زودى بارور خواهد شد . چنان كه ديديم اين نهضت اجتماعى به همت ابو مسلم خراسانى و همرزمان او به ثمر رسيد ، و ايرانيان بار ديگر ، در فعاليتهاى سياسى و اقتصادى عالم اسلام نقش مهمى به عهده گرفتند . « 1 » در جنبش مذهبى و سياسى اسماعيليان در قرن چهارم و پنجم نيز پيشهوران نقش اساسى به عهده داشتند .
به نظر آقاى كريم كشاورز دانشمند معاصر :
در دوران سلجوقى ، مساجد و مدارس و آب انبارها و غيره در شهرها ساخته و بنا شده ، و پيشهها پيشرفت مىنمود و تجارتخانههاى بزرگى كه با ممالك ديگر ، از چين گرفته تا روم ، دادوستد داشتند پديد آمد . ولى جريان تكامل طبيعى شهرها
هامش
( 1 ) . ر . ك : مرتضى راوندى ، تاريخ اجتماعى ايران ، ج 2 ، « نهضت شعوبيه » .