يعنى زارعان دهات مهرانهرود ، و باغبانان فتحآباد و رشيدآباد ، مىسپارد .
اگرچه ممكن است ، رشيد الدين را نمونهء توانگرترين مرد ديوانى در آن دوره دانست ، اما به هيچوجه ، نمىتوان او را از اين حيث ، ممتاز و مستثنى شمرد . در زمان اباقا ( 80 - 663 ) ابن طقطقى در عراق ، به سبب اجاره كردن زمينهاى خالصه توانگر شد . درآمد روزانهء شمس الدين - محمد جوينى را ، كه وزير اعظم هولاكو و پس از او اباقا و تكودار بود ، به مبلغ دههزار دينار تخمين زدهاند . . . » « 1 » از آنچه گذشت چنين نتيجه مىگيريم كه :
« . . . خواجه رشيد الدين در مدت 21 سال ، وزارت خود ( 718 - 697 ه . ) ثروتى بيكران بيندوخت ، و به موجب وصيتنامه ، كه در هنگام مرض مهلكى ، به عنوان مولانا صدر الدين - محمدتر كه نوشته ، متروكات و دارايى خود را به شرح زير صورت داده است :
الف - زمين مزروعى 12550 « فدان » و اگر هرفدان را معادل 7 هكتار حساب كنيم زمين مزروع خواجه در حدود 87850 هكتار بوده و در نواحى مختلف قرار داشته است . . . خواجه - رشيد الدين 250 تومان غازانى ، كه هر دينار آن معادل سه مثقال طلا بوده ، پول نقد داشت و به گفتهء خود ، اغلب آن را به تجار امين سپرده بود كه بدان تجارت كنند . و اگر به پول امروز حساب كنيم ، پول نقد خواجه در حدود 345 ميليون تومان خواهد بود . خواجه رشيد الدين هزار جلد قرآن و 60 هزار جلد كتاب به بيت الكتب ربع رشيدى وقف كرده بود . . . و نيز در ربع رشيدى اثات و - قناديل و شمعدانها و بساطها و مسندها و آلات طبخ و دار الضيافه و آلات دار الشفا وجود داشت كه از شمار بيرون بود و به سالها جمعآورى شده بود ؛ و از آن جمله هزار خمره شربت كه از چين آورده بودند . . . » « 2 »
خواجه اين املاك را ظاهرا با مال حاصل خود خريده و از طريق شرعى به خود منتقل كرده است ، و قسمتى را هم از طريق حيازت و احياء اراضى موات به تصرف درآورده است ، و بعضى از املاك از طرف سلاطين اطراف به خواجه اعطا شده است و قسمتى از املاك و دارايى او از راه ديوانى كردن املاك بزرگان مملكت به دست آمده است .
« . . . كاشانى درآمد ديگرى از راه رشوت به خواجه نسبت مىدهد كه روزبروز از عمال و رعايا گرفته است ؛ و مىگويد در اختلافى كه بين خواجه رشيد الدين و خواجه تاج - الدين گيلانى حاصل شد ، سلطان محمد اولجايتو را معلوم شد كه ربعى از درآمدهاى مملكتى عايد خواجه رشيد الدين مىگردد . » « 3 »
خواجه قسمت اعظم درآمد املاك فراوان خود را براى رفع احتياجات افراد خانواده و خدام و مباشران و دوستان و اهل علم به مصرف مىرسانيد . احتياجات زمستانى خواجه عبارت بود از : 1 ) انواع پارچه از قبيل كمخا ، اطلس ، والاد ، مصنف ، گلستان ، ماشاد و جز اينها ؛ 2 ) موزه و گيوه 772 زوج ؛ 3 ) كپنك هزار عدد ؛ 4 ) قدك هزار عدد ، انواع پوستين . 1426
هامش
( 1 ) . مالك و زارع ، پيشين ، ص 197 به بعد ( به اختصار ) .
( 2 ) . حسينقلى ستوده ، « عوايد و درآمدهاى خواجه رشيد الدين فضل اللّه » ، مجموعهء خطابههاى تحقيقى دربارهء رشيد الدين فضل اللّه ، ص 44 - 141 ( به اختصار ) .
( 3 ) . همان ، ص 149 .