صورت مىگرفت . در ماه ژانويهء 1638 ، الئاريوس « 1 » نويسندهء اروپايى ، محصولات گيلان را ابريشم ، توتون ، زيتون ، رز ، برنج ، تنباكو ، نارنج ، انار و انجير مىشمارد . تاورنيه دربارهء اعتياد مردم به تنباكو مىنويسد ، در ايران به حدى به تنباكو خوى گرفتهاند كه آن را از آنان گرفتن در حكم جان گرفتن است . بسيارى از آنان آن را به نان هم ترجيح مىدهند . سلاطين صفويه ، گاه ، كشيدن تنباكو و شرابخوارى را منع و زمانى اجازه مىدادند و كار آنها حساب و قاعدهاى نداشت . صائب تبريزى ، كه در زمان صفويه مىزيسته ، دربارهء تنباكو و قليان مىگويد :
شستم لب پياله ز آب شراب تلخ * كردم به دود تلخ قناعت به آب تلخ
توتون سيگار ، توتون قليان ، توتون چپق - هريك در يكى از مناطق ايران - بهعمل مىآيد . ديگر از شعرايى كه از مواد مذكور نام برده ، اهلى شيرازى است كه او نيز در عهد صفويه مىزيسته :
قليان ز لب تو بهرهور مىگردد * نى در دهن تو نيشكر مىگردد
بر گرد رخ تو دود تنباكو نيست * ابريست كه بر گرد قمر مىگردد
ناگفته نماند كه بعضى از گياهان و رستنيهايى كه نام برديم در ايران نمىرويد و تاريخ استفادهء بعضى از آنها بعد از عصر صفويه ، است و ما سرگذشت اجمالى گياهان و رستنيها را براى مزيد اطلاع خوانندگان ، از كتاب هرمزنامه و ديگر منابع نقل و تلخيص كرديم .
نباتات صنعتى :
پنبه « پنبهكارى نخست در هندوستان آغاز شد ، و در دورهء سلطنت كوشانها ، به مناطق شرقى ايران راه يافت ، و در عهد ساسانيها در عراق ، و در دوران نهضت اسلامى ، در سوريه و مصر تا حدود اسپانى معمول و متداول گرديد .
با اينكه پنبه در سرزمين اصلى خود ، هندوستان ، مانند درخت بزرگى است در ساير كشورها رشد چندانى ندارد .
كشت پنبه ، در موقع مناسب ، يعنى مارس و آوريل ، در زمينهاى زراعتى ، كه به اندازهء كافى رطوبت و آب داشته باشد ، بهعمل مىآيد .
كتان :
اين گياه نخست در سرزمين مصر ، يعنى در درهء نيل ، كاشته مىشد . در اواسط قرن دهم ميلادى ، عضد الدولهء ديلمى مقدمات كشت اين گياه صنعتى را در منطقهء خوزستان و مناطق جنوبى ايران ، فراهم كرد و ديرى نگذشت كه زراعت كتان در مناطق شمالى ايران ، نظير طبرستان و دربند ، نيز متداول گرديد .
زراعت كتان بيشتر در زمينهاى مرطوب و مستعد بهعمل مىآيد . در بعضى مناطق ، آب باران براى اين زراعت كافى است و در بعضى نقاط ، به كمك آبدستى ، زراعت كتان صورت مىگيرد . بطورى كه ابن العوام از قول ابن الفاضل ، كه از متخصصين كشاورزى عصر خود بود ، نقل مىكند ، كشت زودرس كتان قبل از دهم اكتبر و پس از نزول باران ، صورت مىگيرد .
به عقيدهء بعضى ديگر ، كشت زودرس كتان در ژانويه بايد عملى شود ؛ و اين كار بستگى به موقعيت طبيعى محل دارد .
هامش
( 1 ) .Olearius