بوسيلهء مقامات محلى در ميان افراد روستايى تقسيم مىشد ، و اين كار در دهات خردهمالك به دست ريشسفيدان صورت مىگرفت . اين نوع مالياتبندى دستهجمعى را « بنيچه » مىخواندند و مشتمل بود بر عدهء سربازان و خدمتگزاران دولت ( « نوكران دولتى » ) كه هر ناحيه مىبايست تدارك كند . تحصيل مالياتهاى گوناگون و امر سربازگيرى و وصول مخارج سربازان غالبا وسيلهء ظلم و تعدى فراوان محصلان ماليات به مردم بود . . . مأخذ ماليات در نواحى مختلف .
برحسب اوضاع و احوال محلى ، فرق مىكرد . . . گذشته از ماليات ارضى مستمر ، مردم ناچار به پرداخت ماليات اتفاقى يا اعانه نيز بودند . ستك هنگامى كه در سراسر فارس سفر مىكرد ، نوشته است كه مردم دارند باجى مىپردازند كه بمناسبت حملهء كردها به آذربايجان وضع شده است و بعنوان ماليات سرانه وصول مىشود . » « 1 »
تلاشى كه از اواخر سلطنت ناصر الدين شاه در راه نظم و نسق مالياتى صورت گرفت به جايى نرسيد . « ميل حكومت براين بود كه تا مىتواند ماليات مستمر ، و از همه مهمتر انواع و اقسام مالياتهاى زائد ، از مردم بگيرد و كار را به جايى برساند كه سراسر قسمتهايى از مملكت پاك ويران شود . » « 2 »
تأثير انقلاب مشروطيت در وضع مالكيت و كشاورزى
« بموجب قانون اساسى ، مالكيت فردى محترم است و مادهء 15 متمم قانون اساسى مورخ 1325 ه . ق . صريحا مىگويد : « هيچ ملكى را از تصرف صاحب ملك نمىتوان بيرون كرد مگر با مجوز شرعى ، و آن نيز پس از تعيين و تأديهء قيمت عادله است . » باز در مادهء شانزدهم چنين آمده است : « ضبط املاك و اموال مردم بعنوان مجازات و سياست ممنوع است مگر به حكم قانون . » بتدريج ، مجموعهاى از مقررات قانونى مربوط به املاك فراهم آمد و در فصول مربوط « به قانون مدنى » تنظيم شد .
يكى از اقدامات مجلس شوراى ملى ، كه در سال 1325 ه . ق . تازه افتتاح شده بود ، تعيين كميسيونى براى مطالعه در مسألهء اصلاحات اقتصادى بود كه ارتباط كامل با مسألهء زميندارى و اداره كردن امور ماليات ارضى داشت . حاصل كار كميسيون ، چهار قدم اصلاحى بزرگ بود كه تمام آنها در زميندارى و وظايف مختلفى كه برعهدهء زمينداران بود سخت مؤثر افتاد .
1 . پس از مطالعهء دقيق محاسبات مالياتى ولايات مختلف ، كميسيون مزبور ، يعنى « انجمن ماليه » ، قسمت اعظم و در بعضى موارد تمام مستمريها و امتيازاتى كه به عدهء كثيرى از افراد ، خاصه به افراد متشخص و شاهزادگان ، مانند شعاع السلطنه ، ظل السلطان ، كامران ميرزا نايب السلطنه ، سالار الدوله ، و عضد الدوله داده مىشد ، لغو كرد .
2 . انجمن ، مبالغى را كه حكام محلى علاوه بر ماليات مستمر ، براى مصارف خود و دستگاه حكومتى خود وصول مىكردند ، بر اصل ماليات مستمر افزود ، و براى مخارج ادارى شهرستانها مقرراتى وضع كرد . مثلا ماليات كرمان قبلا در حدود 54 هزار تومان بود ولى مبلغى كه عملا وصول مىكردند بالغ بر 170 هزار تومان مىشد ، و ماليات بلوچستان كه قبلا
هامش
( 1 ) . همان ، ص 12 - 307 ( به تناوب و اختصار ) .
( 2 ) . همان ، ص 317 .