حكومت به اخاذى و رشوهگيرى توأم با مسألهء ناامنى ، مهمترين علل انحطاط كشاورزى بود كه پس از تجزيهء خلافت عباسى آشكار شد ، و اين انحطاط غير از وقفههايى كه در آن روى داد ، همچنان دوام يافته است . در گذشته ، بار عمدهء ماليات بردوش دهقان بود . در دورهء معاصر هر چند جهات و موجبات فرق كرده ، اما هنوز حال به همان منوال است . زارع از طريق ماليات غيرمستقيم ، مقدار معتنابهى از عوايد مملكت را تأمين مىكند و . . . ثروتمندان بعناوين مختلف از دادن ماليات بر درآمد و ماليات بر مستغلات سرباز مىزنند . » « 1 »
براى آنكه وضع كشاورزان بهبود يابد ، ناگزيريم با استفاده از تجارب فراوان ديگر ملل ، در اين راه دشوار قدم گذاريم . تنها تأسيس شركتهاى تعاونى در روستاها و تقسيم املاك به بدبختيهاى گوناگون كشاورز ، كه ميراث قرون و اعصار است ، پايان نمىدهد ؛ براى توفيق در اين راه ، بايد كوشيد سطح فهم و شعور كشاورزان را بالا برد و آنان را به مفهوم زندگى صحيح آشنا كرد . بايد به آنها وقتشناسى آموخت تا عمر خود را با پرگويى و سيگار و چپق كشيدن و نوشيدن دهها استكان چاى ، بيهوده تلف نكنند . بايد آنها را متوجه امر تغذيه كرد تا همين كه در - آمد آنان فزونى گرفت ، به قدر كافى بخورند تا نيروى كاركردن داشته باشند . به قول لمتون ، « كشاورز ايرانى در نتيجهء قرنها ستمكشى و مبارزه با طبيعت هوسباز و نظام ناسازگار اجتماعى با تسليم و رضا خوگرفته و نيروى مقاومت و مبارزه را از كف داده است و چندان در فكر داشتن خوراك و پوشاك و مسكن كافى نيست . غالبا مازاد درآمد خود را به مصرف ضروريات زندگى نمىرساند . » يعنى در حالىكه خود و فرزندانش مريض هستند و پوشاك كافى ندارند ، از بانك كشاورزى قرض مىكنند و به زيارت مىروند ، سيگار مىكشند ، عرق مىخورند و به مسائل اساسى زندگى و توسعه كشاورزى توجهى ندارند .
براى بهبود وضع اقتصادى كشاورزان ، بايد به آنان راه و رسم زندگى را آموخت ، برنامهء خواب و خوراك و فعاليت شبانهروزى آنها را معين كرد ، خطوط ارتباطى دهات را با شهرها بهتر و كاملتر نمود ، و وسايل نقليهء ارزان و سريع در اختيار آنان گذاشت تا بهتر بتوانند كالاهاى خود را به بازار عرضه كنند . علاوه براين ، به كار بردن روشهاى جديد كشاورزى ، ترويج محصولات جديد ، اداره كردن امور مربوط به « آيش » زراعى به ترتيبى بهتر ، دفع آفات نباتى ، به كار بردن كود و رشوه به مقدار بيشتر ، و استعمال افزار و ماشينآلات بهتر و كاملتر و به كار بردن بذر بهتر موجب افزايش توليد خواهد شد .
براى استفاده از كشاورزى مكانيزه بايد نخست سطح فهم و شعور كشاورزان را بالا برد تا بتدريج بتوانند ماشينهاى كشاورزى را به خوبى مورد استفاده قرار دهند ، و نقايص فنى آنها را رفع كنند و براى جزئى نقص فنى دست از كار نكشند . در نتيجهء به كارگرفتن وسايل فنى ، مقدار زيادى از وقت كشاورزان آزاد مىشود ، بايد توجه كشاورزان را چنان كه گفتيم به بهداشت و مسألهء تغذيه جلب نمود و كارى كرد كه آنان نيز از مواد پروتئينى و انواع ويتامينها استفاده كنند ، و از اين راه به نيروى كار آنان افزوده شود ؛ و آنها را وادار كرد كه در ساعات بيكارى ، به راه -
هامش
( 1 ) . همان ، ص 680 ( به بعد ) .