اوليهء قاجاريه مىتوان در چند كلمه خلاصه كرد . انحطاط ، سوء تدبير ، ظلم و ناامنى . « 1 »
تنها كسى كه در دورهء قاجاريه به نفع مردم عموما ، و طبقهء وسيع كشاورزان خصوصا قدمهايى برداشته اميركبير است . امير به ميرزا ابو القاسم ، پيشكار فارس ، در محرم 1268 ، نوشت : « از قرارى كه در روزنامهء فارس نوشته بودند اين اوقات كه عاليجاه محمد وليخان ، سرهنگ فوج سيلاخور ، با فوج خود از ساخلو مرخص شده و روانهء ولايت بودند ، در اكثر منازل عرض راهها ، بىاعتدالى كرده و سورسات و اخراجات از رعايا گرفته و خرابى كلى به محصولات صيفى رسانيده ، و در هر منزل ، چند رأس الاغ و دواب از رعايا گرفته بودهاند . لهذا مرقوم مىشود كه آن عاليجاه به حقيقت مراتب رسيده ، آنچه حقيقت داشته باشد قلمى دارد كه استحضار حاصل شده ، از آن قرار حكم صادر شود . . . امير در حاشيه به خط خود افزوده :
اولا منازل را مشخص نموده ، بنويسد كه چند منزل در ملك فارس رفته و در هر منزل چقدر سورسات و اخراجات گرفته و به كدام محل ضرر و خسارت رسانيده است ، و ضرر رعايا چقدر شده است . با دقت تمام كم و كيفيت را از روى بصيرت خود ممهورى نوشته ارسال دارد . » « 2 »
وضع دهات :
استويك نمايندهء سياسى انگلستان در ايران ، در سال 1861 م . راجع به مسافرت به ورامين مىگويد : « اگر كسى بخواهد اسباب ضعف و ناتوانى ملتى را مشاهده كند مىبايست از جادههاى عمومى خارج شده به جاهايى كه در كنار واقع شده است برود . آنوقت خرابيهاى مملكت و بدبختى عمومى و فلاكت سكنهء محل را مشاهده خواهد نمود . » « 3 »
اميركبير و فعاليتهاى كشاورزى
در دوران كوتاه زمامدارى امير ، از بركت تأمين اجتماعى و حمايت دولت از كشاورزان و از بين رفتن آيين سورسات ، وضع كشاورزان بهبود يافت . « سفير انگليس ، كه همراه شاه و امير در 1267 به اصفهان رفت ، مىنويسد : « در اراضى اطراف اصفهان ، تا چشم كار مىكرد ، فرسنگ در فرسنگ ، كشت و كار بود . و نبايد فراموش كرد كه تا همين اواخر ، خطهء اصفهان را آشوب فراگرفته بود . اين تحول شگفت در اين مدت كوتاه ، درخور ستودن است ، و آن نيست جز اثر روش عادلانهء نايب الحكومهء اصفهان . . . البته در شهر ، حالت ويرانى عمومى مملكت به چشم مىخورد ، اما از برزگران هيچ شكايتى راجع به زورگويى ديوان شنيده نمىشد . برترى دولت كنونى ايران بر سلطنت سابق ، مورد اعتراف همگى است . »
. . . نقشهء آبادانى خوزستان ، بناى سد ناصرى بر رودخانهء كرخه ، ايجاد پل شوشتر ، رواج كشت نيشكر از كارهاى دولت امير است . . . امير در نامهء مورخهء شوال 1266 ، به مشير - الدوله نوشت كه براى آبادانى خطهء خوزستان ، اهتمام لازم خواهيم نمود . . . در نامهء ديگرى ، مورخهء ربيع الثانى همان سال ، در پاسخ مشير الدوله ، به لزوم تعمير محمره ، بند حويزه ، و نهر ، الوحدى اشاره مىكند ، و مىگويد : صورت دقيق طرحهاى اصلاحى را با مخارجى كه براى
هامش
( 1 ) . از ص 152 تا اينجا ، بطور متناوب خلاصهاى است از : مالك و زارع در ايران ، پيشين ، ص 84 - 274 .
( 2 ) . فريدون آدميت ، امير كبير و ايران ، ص 190 ( به اختصار ) .
( 3 ) . محمود محمود ، تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، ج 2 . ص 757 .