معارف شرق و غرب به ايران آغاز شده بود . در همين ايام بود كه مانى مذهب تلفيقى خود را كه تركيبى از تعاليم زرتشت ، عيسى و بودا بود ، به ايرانيان عرضه كرد و مذهب جديد او ، به شرحى كه ديديم ، مورد توجه شاپور اول قرار گرفت . اين مذهب بر خلاف آيين زرتشت قوم و ملت معينى را دربر نمىگرفت ، بلكه مانند مسيحيت ، عموم ملل و نژادها را به امساك و احتراز از دروغ و آزمندى دعوت مىكرد . تلاشى كه از عهد اردشير و شاپور اول در راه آشنايى با علوم زمان آغاز شده بود در عهد انوشيروان رشد و گسترش يافت و ظاهرا اين پادشاه به مسائل فلسفى علاقه و دلبستگى داشت .
در دورانى كه هفت تن حكيم يونانى در ايران اقامت داشتند ، انوشيروان از يكى از آنان به نام پريسين « 241 » سؤالاتى مىكند بدين قرار :
1 . ماهيت روح چيست ؟ آيا روح در تمام موجودات يكسان است ؟ آيا اختلاف ارواح است كه سبب اختلاف ابدان مىشود يا بالعكس اختلاف ابدان باعث اختلاف ارواح است ؟
2 . خواب چيست ؟ آيا فراهم آوردهء همان روحى است كه در بيدارى عمل مىكند ، يا اينكه فراهم آوردهء روح ديگرى است ؟ آيا با اصل گرمى و سردى مزاج مناسبت دارد ؟
3 . قوهء مخيله چيست و از كجا مىآيد ؟ اگر يكى از مدارك روح است آيا خدايان آن را توليد مىكنند يا ارواح ضاره ؟
4 . چرا در تمام اقاليم ، سال تابع چهار تكامل بهار و تابستان و پاييز و زمستان است ؟
5 . چرا طبيبانى كه در نوع مرض موافقت دارند در داروى همان مرض موافقت ندارند ؛ تا حدى كه همان دارويى را كه بعضى زيانآور مىشمارند بعضى ديگر سودمند مىدانند و از آن بهبودى مىآيد ؟
6 . چرا بحر احمر هرروز مد و هرشب جزر دارد ؟
7 . چگونه مىشود كه اجسام ثقيل در هوا خود را نگاه مىدارند ، ولى مكمن آتش ، همچنانكه در آثار جوى مشهود است ، جز در رطوبت نيست ؟
8 . چرا انواع مختلف حيوانات و نباتات را چون از ناحيهاى به ناحيهء ديگر برند ، پس از زمانى معين و بعد از چندبار كه نسل پذيرد و روييده شود ، اشكالى به خود مىگيرد كه مختص آن ناحيه است كه آن را بدان بردهاند ، و اگر خاصيت هوا و زمين است كه در آن تغيير مىآورد چگونه است كه تمام اشخاص از يك نوع كه دايما در تضاد همين آثار بودهاند يك سيما و يك قيافه ندارند . . . « 242 »
از اين هشت سؤالى كه انوشيروان از اين حكيم يونانى كرده است مىتوان تا حدى به پايهء
هامش
( 241 ) .Priscian( 242 ) . سعيد نفيسى ( مقاله ) در مجلهء مهر ، شمارهء 1 ، خرداد 1312 ، ص 38 ، به نقل از : تمدن ساسانى ، ج 1 ، پيشين ، ص 104 .