چون نيكويى به تو رسد بسيار شادى مكن و چون سختى و بدبختى رسد بسيار به غم مباش .
كارنامهء اردشير پاپكان
« كارنامهء ارتخشير پاپكان ( كارنامهء اردشير ) نام رسالهء معروفى است به پهلوى و آن سرگذشت اردشير بابكان است . » « 221 »
شادروان صادق هدايت در مقدمهء ترجمهء كارنامهء اردشير مىنويسد :
« كارنامهء اردشير بابكان بازماندهء يكى از كهنهترين متنهاى پهلوى است كه پس از تاراج كتابهاى پيش از اسلام ايران ، هنوز در دست مانده است . البته هركس با شاهنامهء فردوسى سروكار داشته كموبيش از موضوع اين كتاب آگاه است . داستان مزبور يك تكهء ادبى شيرين و دلچسبى است كه حكايت از گزارش دورهء پادشاهى پرگيرودار اردشير مىنمايد و با زبان ادبى ساده و گيرندهاى به رشتهء نگارش درآمده و تاكنون نظير آن در ادبيات فارسى ديده نشده است .
بر خلاف كليهء افسانهها و حكاياتى كه راجع به اشخاص سرشناس تاريخى نوشته شده كه دور سر آنها هالهء تقدس گذاشته و جامهء زهد و تقوى به آنها پوشانيدهاند ، بطورى كه از جزئيات زندگى آنها پند و اندرز و سرمشق زندگى براى مردمان معمولى استخراج كردهاند ( مانند اسكندرنامه و غيره ) ، نويسندهء آن داستان با نظر حقيقتبين و موشكافى استادانهاى ، پهلوانان خود را با احساسات و ضعفهاى انسانى ، بدون شاخ و برگ ، براى ما شرح مىدهد و پيشامدها بقدرى طبيعى است كه خواننده به دشوارى مىتواند شك و ترديد به خود راه بدهد ؛ همانطورى كه امروز نيز نويسندگان زبردست اروپا همين رويداد را در شرح زندگى اشخاص معروف دنبال مىكنند ( مثل شكستها و سرگردانيهاى اردشير ، عاشقيها . . . بىاعتنايى اردشير به پند و نصايح بابك و غيره ) كه به هيچوجه در كتب قدما سابقه ندارد . . . در اينكه نگارنده در بههم انداختن وقايع دخل و تصرف كرده و به صورت رمان درآورده نيز ترديدى نيست . . .
كارنامهء فعلى بيشك از ادبيات اصيل دورهء ساسانيان بهشمار مىرود و قطعا بعد از سقوط يزدگرد و يا در دورهء اسلامى تنظيم نشده است . » « 222 »
اكنون جملهاى چند از اين كتاب را نقل مىكنيم : « پس بابك به پاسخ به سوى اردشير نوشت كه تو نادانيها كردى ، چونكه به چيزى كه از آن زيان نشايست بودن با بزرگان ستيزه بردى ، و سخن درشت و ناگفتنيها به دو گفتى ؛ اكنون پوزش گوى و به پشيمانى گراى ؛ چه دانايان گفتهاند كه دشمن به دشمنى آن نتواند كردن كه از نادان مرد به سبب كردهء خويش به دو رسد . » « 223 »
بطورى كه جستهجسته از آثار مورخان بعد از اسلام برمىآيد بزرگمهر ( بزرجمهر ) وزير با تدبير انوشيروان با بسيارى از اقدامات انوشيروان روى موافق نشان نمىداد و شايد همين
هامش
( 221 ) . مقدمهء . كارنامهء اردشير بابكان ، ( به اختصار ) .
( 222 ) . برهان قاطع ، مصحح دكتر محمد معين ( حاشيهء لغت كارنامه ) .
( 223 ) . به نقل از : ملك الشعراء بهار ، سبكشناسى ، ج 1 .