كه با خورشيد طالع مىشود و ديدگان شب عطا كردهء اوست » « 23 » براى هميشه خاموشى گرفت .
در ايامى كه نهضت اسلامى در خاك عربستان راه رشد و كمال مىپيمود ، در سرزمين ايران ظلم و بيدادگرى به حد اعلاى خود رسيده بود . خسرو دوم كه سلطانى حريص بود ، كمر مردم را زير بار مالياتهاى سنگين خرد كرد . « اگر هرمزد چهارم به بزرگان سختگيرى مىكرد و رعيت را مىنواخت ، خسروپرويز بالعكس ، براى آكندن گنج ، هم رعايا را مىآزرد و هم بزرگان را رنجيدهخاطر مىكرد . » « 24 » اين پادشاه صميمىترين همكاران خود را به ديار نيستى فرستاد .
ثعالبى مىگويد : « خسرو را گفتند كه فلان حكمران را به درگاه خوانديم و تعلل ورزيد ، پادشاه توقيع فرمود كه اگر براى او دشوار است كه به تمام بدن نزد ما آيد ما به جزئى از تن او اكتفا مىكنيم ، تا كار سفر بر او آسانتر شود ، بگوييد سر او را به درگاه ما بفرستند . . . ظلم او نسبت به فقرا و اغنيا حدودى نداشت ، وى در دوران سلطنت 38 سالهء خود گنجها و تجملات بسيار فراهم نمود . » « 25 »
در سال هجدهم سلطنت ، مالى كه خسرو به گنج جديد خود در تيسفون نقل كرد ، قريب 468 ميليون مثقال زر بود ، كه اگر هم درهم ساسانى را يك مثقال بگيريم تقريبا معادل 375 ميليون فرانك طلا مىشود . از اين گذشته مقدار كثيرى جواهر و جامههاى گرانبها داشت كه بيشتر از عجايب روزگار بود . . . بعد از سيزده سال سلطنت ، در گنج او 800 ميليون مثقال نقود جمع شده بود ، و چون پادشاهى او به سى سال رسيد باوجود جنگهاى طولانى و پرخرجى كه كرد ، ميزان نقود او به 150 ميليون مثقال بالغ گرديد كه تقريبا معادل 1300 ميليون فرانك طلاست ؛ و اين علاوه بر غنايم جنگ بود . افزايش ثروت او در سالهاى اخير به سبب وصول بقاياى مالياتى بود كه بدون اندك ترحم و رعايتى از مردم مىگرفتند . از اين گذشته مبالغى كثير به عنوان غرامت اموالى كه از خزانهء او سرقت شده و به طرق مختلف تلف گشته بود ، از مردمان گرفت . « 26 »
موافق روايات بىپيرايهء طبرى ، خسرو دوم در حرم خويش سه هزار زن داشته است ؛ غير از دخترانى كه خدمتكار يا مغنى و مطرب او بودهاند . سه هزار خادم مرد و 8500 مركب و 76 فيل و دوازده هزار قاطر براى حمل بنه داشته است . خسروپرويز تنها از لحاظ اقتصادى كشور را فقير نكرده بلكه بر اثر جنگهاى فراوان او عدهء كثيرى از جوانان و طبقهء فعال كشور ، كه در خدمت نظام بودند ، از بين رفتند . در سالهاى آخر سلطنت ، خسرو با قهر طبيعت روبرو شد : طغيان عظيم دجله ، تنها قسمتى از اراضى حاصلخيز را به باتلاق تبديل نكرد بلكه قسمتى از كاخ شاهى را نيز از بين برد . وى در سالهاى آخر سلطنت با طغيان نجبا و فرماندهان قسمتها مواجه گرديد و عاقبت به دست يكى از پسران خود كه از شاهزاده خانم رومى متولد شده بود ، كشته شد . در دورهء طولانى سلطنت خسرو دوم بزرگترين تحميلات براى تأمين جاهطلبيهاى اين پادشاه بر مردم وارد آمد . دوازده چيز شگفتانگيز از دستگاه خسرو
هامش
( 23 و 24 ) . ايران در زمان ساسانيان ، ص 471 به بعد .
( 25 ) . همان ، ص 471 به بعد .
( 26 ) . همان ، ص 474 .