ولى پساز چهار سال چون او را مجرى نيات خود نديدند از سلطنت خلع و در سال 383 ميلادى شاپور سوم فرزند شاپور دوم را به تخت سلطنت نشاندند . در اين دوره نيز بين ايران و روم ، بر سر تجزيهء ارمنستان ، موافقت حاصل شد .
در سال 388 ميلادى سلطنت ايران به بهرام چهارم رسيد . اين پادشاه كه برادر شاپور سوم بود ، مانند اسلاف خود نسبت به مسيحيان روشى ارفاقآميز پيشگرفت و آنان را در اقامهء مراسم مذهبى آزاد گذاشت . ولى چنان كه خواهيم ديد ، مسيحيان از آزاديهايى كه به آنان داده شده بود سوء استفاده كردند و نسبت به زردشتيها و معابد آنان روشى خشونتآميز پيش گرفتند . ناچار شاه بر اثر فشار روحانيان زردشتى ، تغيير سياست داد و نسبت به مسيحيان وضعى جدى اتخاذ نمود . خسرو ، پادشاه ارمنستان را كه به اميد كمك امپراتور روم سر از اطاعت او پيچيده بود مغلوب و در قلعهء فراموشى ( نزديك شوشتر ) محبوس كرد .
از وقايع مهم تاريخى اين عصر ، تجزيهء امپراتورى بزرگ روم به دو قسمت شرقى و غربى است كه در سال 395 ميلادى اتفاق افتاد . از اين تاريخ ، روم شرقى به عنوان بيزانس خوانده شد و پايتخت آن را قسطنطنيه قرار دادند و بخش غربى را روم غربى خواندند و مركز آن شهر روم بود .
پس از كشته شدن بهرام ، يزدگرد اول به سلطنت رسيد . او چون مايل به تجديد قدرت بزرگان و اتخاذ سياست ملايمى نسبت به مسيحيان نبود ، مورد مخالفت طبقهء ممتاز قرار - گرفت و پس از مرگ او رقابت شديدى بر سر جانشينى او درگرفت ، و بالاخره بهرام پنجم ، در نتيجهء مساعدت نظامى امير عرب حيره ، پيروز شد . اين پادشاه كه از سرگذشت اجداد خود باخبر بود براى آنكه بتواند در مقام سلطنت باقى بماند با طبقهء ممتاز از در دوستى درآمد و قسمتى از حكومت را به آنان واگذاشت . وى در مبارزهء با هونهاى وحشى ( هپتاليتها ) پيروز شد و با حكومت روم قراردادى ، مبنى بر دفاع مشترك در مقابل هونها ، منعقد نمود . بهرام خوشنامترين سلاطين ساسانى است . عشق او به شعر و موسيقى و شكار بر شهرت او افزوده است .
بعد از بهرام ، يزدگرد دوم زمام امور را به دست گرفت . وى در دوران سلطنت خود هپتاليتها را ، كه از سمت خاور بناى تجاوز گذاشته بودند ، برجاى خود نشاند و ارمنستان را ، كه بر اثر اختلافات مذهبى آشفته شده بود ، موقتا آرامش بخشيد . مسيحيان با آنكه در آغاز امر مورد توجه يزدگرد دوم بودند ، پس از چندى مورد بغض و عداوت او قرار گرفتند . اين پادشاه ، پس از مطالعه در اديان مختلف ، آيين زردشت را برگزيد و بر آن شد كه اين مذهب را به زور بر مسيحيان و يهوديان تحميل كند . وى ، براى اجراى اين نقشه ، شدت عمل به خرج داد ولى نتيجهء اساسى نگرفت . يزدگرد در سال 457 ميلادى وفات يافت . او دو پسر داشت : پيروز و هرمز . پيروز پسر بزرگتر چون خبر يافت كه برادر كوچكتر به تخت سلطنت نشسته ، به كمك هپتاليان به جنگ او شتافت و برادر را شكست داد ( 458 م . ) .
وضع شاهنشاهى در دوران سلطنت پيروز نيز وخيم بود . غير از مشاجرات مذهبى و قحطى ، كمآبى نيز به خرابى وضع اقتصادى مملكت كمك كرد . پيروز مجبور بود كه از ماليات صرفنظر كند و براى جلوگيرى از مرگومير به توزيع گندم بپردازد . جنگهاى سبكسرانهء او
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 613
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٦١٣