بازرگانان و كويهاى ويژهء پيشهوران قرار داشت . بيرون اين حصار دوم حومهء شهر كه جنبهء كشاورزى داشت و با حصارى گلى ( چينهاى ) به طول هفت كيلومتر محصور بوده ، قرار داشت .
در جنوب شرقى نسا ، بلافاصله پشت حصار حومهء شهر ، قلعهء منفرد و عظيم « مهرداد - كرت » كه يكى از اقامتگاههاى شاهان پارت و آرامگاه خانوادگى ايشان بهشمار مىرفت ، برپا بود . . . در اين قلعه بايگانى كاملى از اسناد اقتصادى پارتى به دست آمده كه تاكنون فقط بخشى از آن منتشر شده است . چنان كه اشاره كرديم ، شهرهايى از نوع پوليس كه از روزگار پيشين باقى مانده بود در عهد پارتيان ، سازمان داخلى و خودمختارى خود را حفظ كردند . از جمله ، حفريات « دورا - اوروپوس » ، در كنار فرات ، نشان داد كه دوران شاهان پارت ، درخشانترين مرحلهء زندگى آن شهر بود . گرچه زبان اصلى ادارى و دفترى شهر دورا - اوروپوس كماكان يونانى بود ، ولى اسناد و نوشتههاى فراوانى كه به زبانهاى آرامى و از آن جمله به لهجهء سريانى و ايرانى تنظيم گشته نيز در آنجا پيدا شده است . بطورى كه از مدارك مكشوفه برمى - آيد در عهد پارتيان در اين شهرها حكومتى متمركز ، تحت نظر پادشاه ، برقرار بود . در نامهاى كه اردوان سوم در سال 21 ميلادى به حزب شهرى شوش نوشته انتخاب مجدد شخصى به نام گستيا « 25 » را كه از اتباع شوش بوده و به مردم خدمات شايانى كرده بود ، به سمت خزانهدار تأييد مىكند و تعقيب امر را ممنوع مىسازد و اين جريان نشان مىدهد كه مسائل متنازع فيه بوسيلهء مكاتبهء سياسى شاه با شهرها پايان مىيافته است . » « 26 »
به عقيدهء دياكونوف :
موضوع سازمان دولتى ايران عهد پارتها را نمىتوان جدا از ساختمان اجتماعى و اقتصادى دولت مزبور تحت مطالعه قرارداد ، و مدارك موجود دربارهء روابط اجتماعى و اقتصادى در ايران آن دوران ، عجالتا بسيار قليل است . گذشته از آن ، چنان كه بارها گفته شده نواحى مختلف ايران در سطوح تكامل متفاوت قرار داشتند و بدين سبب استنتاجى كه در مورد يكى از اين نواحى درست بوده در مورد ناحيهء ديگر ممكن است ناصحيح و بى جا باشد .
منابع اصلى ما دربارهء سازمان اجتماعى و اقتصادى ايران دوران پارتها اولا عبارت است از گواهيهاى پراكنده و جسته گريختهء مؤلفان باستان و ديگر اسناد اقتصادى و تجارى عهد پارتها به شرح زير : چرم نبشتههاى مكشوف در اورامان و دورا - اوروپوس ، بايگانى مكشوف در نسا و همچنين مجموعهء قوانين عهد ساسانيان . اين مجموعه با اينكه مربوط به دوران متأخرتر است ولى پديدهها و حوادثى كه قبل از تدوين آن وقوع يافته در آن منعكس شده است . « 27 »
راجع به نحوهء وصول ماليات در عهد پارتيان ، اطلاعات كافى نداريم . صاحبنظران حدس مىزنند كه چون وضع سياسى پوليسها ( شهرها ) ى دولت اشكانى با بلاد عهد سلوكيه مشابهت
هامش
( 25 ) .Gestia( 26 ) . اشكانيان ، پيشين ، ص 63 به بعد ( به اختصار ) .
( 27 ) . همان ، ص 69 .