چنين مىنمايد كه خصايص عمدهء روش ملوك الطوايفى اشكانيان به سلسلهء ساسانيان كه در 226 ميلادى تأسيس شد ، به ارث رسيده باشد .
به عقيدهء مشير الدوله :
پارتيها داراى بعضى عادات بودند كه آنها را مانند مردمان متمدن كنونى مىنمايد : اولا داشتن مجلس اعيان و مجلس مهستان ، دوم رفتار خوب با اسرا ، سوم پناه دادن به اشخاصى كه به پارتها پناه مىآوردند ، چهارم نگاهداشتن قولى كه مىدادند . در مقابل اين صفات خوب ، بعضى عادات نيز داشتند كه دلالت بر پستى تمدن آنها مىكرد ؛ مثلا زجر در موقع استنطاق براى اينكه متهم يا مقصر را به اقرار بياورند ، ناقص كردن بدن دشمنان خونى ، به كار بردن شلاق براى تنبيه در موقع تقصيرات جزئى يا بىاهميت . عقيدهاى كه از نويسندگان يونانى و رومى حاصل مىشود اين است كه پارتيها از حيث تمدن خيلى پستتر از يونانيها و روميها بودند : ولى اگر بايد با دليل و موافق انصاف حرف زد ، بايد نيز گفت كه اين پستى ، بههرحال ، نه به آن اندازهاى است كه آنها مىخواهند بنمايند . حتى در يك مورد پارتيها از روميها بمراتب بالاترند زيرا مىبينيم كه در ايران نظر دولت پارت به مذهب مسيح غير از نظرى است كه در زمان بعضى قياصره در روم مشرك پيدا شد و باعث تعقيب عيسويان و افناى آنهمه مردم گرديد ؛ آن هم با زجرهايى كه تاريخ بشر كمتر نظايرش را ياد دارد . « 24 »
دياكونوف ، محقق شوروى ، ضمن بحث در پيرامون سازمان حكومتى اشكانيان ، چنين مىنويسد : « در دورهء سلوكيان شهرهايى از نوع « پوليس » در ايران بنا شد كه خصوصيات و ارزش نظامى ، سياسى و اقتصادى آنها را قبلا بيان كرديم . تعداد اين شهرها در دورهء اشكانيان رو به فزونى نهاد ، ولى سازمان داخلى شهرهاى مزبور برما مجهول است . از ميان بلاد آن دوران ، وضع شهر « نسا » كه در زمان اشكانيان ترقى وافر كرده بهتر از شهرهاى ديگر معلوم است . باستانشناسان شوروى مرتبا در آن شهر ( كه در 18 كيلومترى شمال غربى عشقآباد كنونى قرار دارد ) مشغول حفارى هستند . بطورى كه از مدارك موجود استنباط مىشود ، شهر مركب از سه بخش بوده و قسمت اصلى شهر در نقطهء مرتفعى قرار داشت . در زمان پارتها شهر توسعه يافت و به دور آن حصار بلندى كشيدند كه بتوسط يك دروازه با خارج مربوط بود .
در اين قلعه كه مصرف آب آن از داخل تأمين مىشد ، سربازخانهها ، ادارات ، كاخ فرمانروا و معبد قرار داشت . خانههاى مسكونى شهر گرداگرد اين بخش مركزى قرار داشت و اين قسمت نيز با حصار قطورى كه برجهايى بر آن تعبيه شده ، محصور گشته بود . و اين حصار جز يك دروازه نداشت كه درست در مقابل دروازهء قلعه بود ؛ بطورىكه بين دو دروازه معبرى وجود داشت كه شارع شهر شمرده مىشد . در اين بخش مسكون شهر ، خانههاى بزرگان پارت ،
هامش
( 24 ) . ايران باستان ، پيشين ، ص 2695 .