او اين سقوط ديرتر از همه روى داد . دولت ماد به قول هرودت ، 150 سال حكمرانى كرد ؛ دولت هخامنشى از كورش بزرگ تا فوت داريوش سوم 220 سال ؛ دولت ساسانى ، چنان كه بيايد ، 420 ؛ اما دولت اشكانى چهارصد و هفتاد و پنجسال حكومت كرد . بنابراين ، ميان تمام سلسلههايى كه در ايران سلطنت كرده و رفتهاند از حيث طول مدت حكمرانى نظير ندارد . . . اين نكته را هم بايد در نظر داشت كه پارتيان بر خلاف دولت هخامنشى ، ايران را به ايرانى سپردند و در مقابل خارجى سر فرود نياوردند . . . » « 18 »
در شاهنامه ، فردوسى طوسى همكارى ايرانيان را با اردشير براى پيروزى به اردوان شرح مىدهد :
وزين سو به دريا رسيد اردشير * به يزدان چنين گفت : كاى دستگير
تو كردى مرا ايمن از بدكنش * كه هرگز نبيناد نيكى تنش !
ز هرشهر فرزانه و رايزن * به نزد جهانجوى گشت انجمن
زبان برگشاد اردشير جوان * كه : اى نامداران روشن روان
كسى نيست زين نامدار انجمن * ز فرزانه و مردم رايزن
كه نشنيد ، كاسكندر بد نهان * چه كرد از فرومايگى در جهان
نياكان ما را يكايك بكشت * به بيدادى آورد گيتى به مشت
چو من باشم از تخم اسفنديار * به مرز اندرون ، اردوان را چه كار ؟
هرآنكس كه بود اندر آن انجمن * ز شمشير زن مرد و از رايزن
چو آواز بشنيد برپاى خاست * همه راز دل باز گفتند ، راست
تن و جان ما سربسر پيش تست * غم و شادمانى به كمبيش تست
به دو گوهر از هركسى برترى * سزد بر تو شاهى و گندآورى
به فرمان تو كوه ، هامون كنيم * به تيغ ، آب دريا همه خون كنيم
تشكيلات دولتى اشكانيان
كريستن سن مىنويسد : « اطلاعات قليلى كه راجع به تأسيسات و تشكيلات دولت پارت ، از منابع يونانى و رومى به دست مىآيد ، با مطالبى كه مورخان ارمنى راجع به تشكيلات مملكت خود نقل كردهاند ، تكميل مىشود . چون ارمنستان از سال 66 بعد از ميلاد تحت تسلط شاخهاى از شجرهء سلاطين اشكانى قرارگرفت ، ازاينرو تشكيلات حكومت پارت در آن استقرار يافت . « موسى خورنى » اين تغييرات را ، كه به فرمان اولين پادشاه اشكانى ارمنستان موسوم به ولرشك « 19 » رخ داد ، به طريق جالب توجهى نقل كرده است .
اين پادشاه نخست به ترتيب و تنظيم دودمان سلطنتى پرداخت . رئيس خانوادهء « باگراتونى . . . » رسما به رياست دودمان نصب شد و حق نهادن تاج بر سر پادشاه و فرماندهى « سوارهنظام » يافت ، و اين دو مقام در خانوادهء او موروثى شد . ساير مقامات از قبيل ميرشكارى
هامش
( 18 ) . ايران باستان ، پيشين ، ص 2539 به بعد .
( 19 ) .Valarshak