كه مىخواهند ايرانى بمانند . ظهور تمدن نوين ساسانى كه با طرد عناصر خارجى تحقق پذيرفت ، مؤيد اين معنى است .
كوشانها
پارتيان در دوران زمامدارى خود ، تنها با رقيب زورمندى مانند حكومت روم ، در غرب ، مواجه نبودند بلكه در شرق نيز كوشانها ، كه يكى از شعب اتحاديهء « طخارها » بودند و با قبايل سكايى نيز ارتباط داشتند ، از نيمهء اول قرن يكم ميلادى تحت قيادت سلطان خود « كوجولا » بتدريج مقام و موقعيت مهمى كسب مىكنند . كوشانها ، پس از موفقيتهاى مقدماتى ، ايالت حاصلخيز بلخ و ناحيهء كابل را اشغال كردند . پس از كوجولا جانشين او از ضعف پارتيان و مبارزات دايمى آنها با حكومت روم استفاده كرد ، و در مغرب ، هرات و سيستان و رخج و سراسر هند غربى و مصب سند را به تصرف خود درآورد . كشور كوشانها كه در دوران سلطنت كنيشكا « 14 » به اوج قدرت خود رسيده بود ظاهرا با در دست داشتن قسمتى از هند زرخيز ، زياد توجهى به بيابانها و مناطق متصرفى پارتيان نشان نداده و زدوخوردهاى مهمى بين كوشانها و پارتيان صورت نگرفته است .
آنچه مسلم است كشور كوشانها ، مانند مناطق متصرفى پارتيان ، ارزش ترانزيتى داشته و زمامداران كشور مزبور مىتوانستند ، علىرغم حكومت پارت ، كالاهاى تجارتى شرق و غرب را از جادههاى خود عبور دهند . بايد دانست كه در اين ايام ، بازرگانان با استفاده از بادهاى موسمى ، سرويس حملونقل مهمى بين بحر احمر و هند برقرار كرده بودند .
مال التجارههايى كه از مصر و حوزهء شرقى بحر الروم ، كه در تصرف روميان بود ، در بنادر بحر احمر بارگيرى و حمل مىشد به مصب رود سند مىرسيد ؛ سپس آنها را از روى اين شط تا « پيشاور » كنونى مىرسانيدند . آنگاه بوسيلهء كاروانها از هندوكش و پامير عبور داده ، پس از گذراندن از تركستان چين ، به چين حمل مىكردند . بدين وجه كوشانها ، از آغاز قرن دوم ، سه قطعهء عمده از جادهء بزرگ ابريشم را در قبضهء خود گرفتند : اول جادهء بين دو دريا ، دوم جادهاى كه از راه مرو به سوى شهر صددروازه و هكمتانه ( همدان ) مىرفت و پس از عبور از فرات به بنادر بحر الروم مىرسيد ، سوم طريق بحرى بين هند و بحر احمر . « 15 »
كوشانها با در دست داشتن قسمتى از سه جادهء نامبرده ، مىتوانستند مبادلات تجارى بين روم ، چين و هند را تأمين كنند . به اين ترتيب شاهنشاهى كوشانها با موقعيت ترانزيتى خاص خود خطرى بزرگ براى ايران بود و هروقت ، مىتوانست با سد كردن راه تجارتى ، وضع اقتصادى و سياسى ايران را متزلزل سازد ؛ بههمين مناسبت ، ساسانيان در دورهء قدرت شاپور اول با فتح مملكت كوشان به اين خطر پايان دادند و با تصرف خطوط ترانزيتى ، تجارت شرق و غرب را به اختيار خود درآوردند .
تمدن كوشانها از تمدن هندى ، ايرانى و چينى متأثر بود . كوشانها مانند اشكانيان
هامش
( 14 ) .Kanishka( 15 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، ص 260