خود استفاده كرده موفقيتهاى نظامى بزرگى كسب كردند و تيسفون پايتخت پارت را متصرف شدند ، ولى عصيان ممالكى كه در حوزهء شرقى بحر الروم قرار داشتند به پارتيان فرصت داد كه با جنگهاى پارتيزانى ، روميان را از مناطق اشغالى بيرون رانند . به اين ترتيب ، روميان باوجود موفقيتهايى كه به دست آوردند ، شكست خوردند و پارتيان باوجود اختلافات داخلى و نزاع دايمى بين شاهزادگان ، مهاجم را طرد كردند .
اختلافات داخلى و محاربه بين بلاش دوم و خسرو سالها دوام يافت . با جلوس بلاش سوم بار ديگر فكر مقاومت در مقابل تعرضات دايمى روم تجديد گرديد . بلاش با تسخير سوريه موفقيتى نسبى كسب كرد ، ولى با هجوم روميان نه تنها مناطق اشغالى را از كف داد بلكه تيسفون براى دومينبار تسخير ، و كاخ شاهى از طرف روميان طعمهء آتش شد . شيوع بيمارى مهلك طاعون در تيسفون و انتشار آن در تمام ممالك آسياى غربى و پيدايش جنگهاى داخلى در روم ، بار ديگر فكر انتقامجويى را در بلاش سوم و قشون پارت زنده كرد . روميان بابل و چند ايالت ديگر را تخليه كردند ولى اين وضع نيز دوام نيافت . امپراتور جديد روم بار ديگر سياست تجاوزكارانهء گذشته را تعقيب كرد و تيسفون براى سومين بار طعمهء غارت و حريق شد ، ولى وضع آشفتهء مناطق تسخير شده ، امپراتور روم را وادار به عقبنشينى نمود . در دوران زمامدارى اردوان پنجم ، « كاراكالا » كه مردى متكبر و سبكمغز بود ، به امپراتورى روم رسيده بود . وى پس از خدعه و خيانتى كه به اردوان روا داشت به دست يكى از سربازان خود كشته شد . « 11 » اردوان كه پس از مرگ كاراكالا درصدد انتقام بود چون نتوانست با مذاكرات اصلاحى با ماكرينوس « 12 » جانشين كاراكالا ، كنار بيايد به جنگ پرداخت . دوبار اردوان پنجم بر امپراتور غلبه كرد ، سرانجام سرحد قديمى ايران در كنار فرات تعيين گرديد .
به اين ترتيب ، دو قرن و نيم تلاش روميان براى تسلط بر شرق بىنتيجه ماند .
اشكانيان تا حدى قدرت يافتند و غرامتى هنگفت بر روميان تحميل كردند . ولى اين پيروزى سطحى نمىتوانست حكومت پارتيان را كه در نتيجهء اختلافات و فشار داخلى متزلزل شده بود ، در مقابل نهضت نوينى كه به همت ساسانيان در فارس ( مركز دولت هخامنشى ) ايجاد شده بود ، حفظ و نگهدارى نمايد و چنان كه خواهيم ديد ، اردشير بابكان طى سه جنگ حريف خود اردوان را شكست مىدهد و دولت اشكانى را منقرض مىنمايد .
مناسبات پارتيان با يونانيان و كوشانها
قوم بدوى چادرنشين و دور از تمدن پارت ، پسازآنكه در نتيجهء پيروزيهاى تدريجى بر مناطق نفوذ سلوكيها دست يافتند ، در مقابل ميراثى از تمدن شرق و غرب قرار گرفتند . اسكندر و جانشينان او طى دويست سال حكومت در ايران ، آثار زيادى از فرهنگ و تمدن خود را در مناطق نفوذ ،
هامش
( 11 ) . توضيح آنكهCaracallaنمايندگان خود را با مقدارى هدايا نزد اردوان پنجم مىفرستد و دختر پادشاه را خواستار مىشود . اردوان كه به فريبكاريهاى كاراكالا واقف بود ، درخواست او را رد كرد ؛ ولى امپراتور بار ديگر سفرايى نزد او فرستاد و اطمينان داد كه از اين ازدواج جز تحكيم مناسبات دوستانه هدفى ندارد . اردوان ناچار راضى شد ولى امپراتور روم كه سوء نيت داشت با سپاه فراوان به ايران آمد و چون اردوان با همراهان به استقبال او رفتند ، سپاهيان برسر آنها ريختند . در اين معركه جز اردوان كسى جان به سلامت نبرد .
( 12 ) .Macrinus