اين تغيير روش ثمراتى به بارآورد . فرهاد چهارم عقابهاى لژيونهاى گراكوس را به اگوست بازگردانيد و بعدا از بيم خطر قتل فرزندان خويش ، آنان را به روم فرستاد تا تحت حمايت قرارگيرند ، و نيز بدين وسيله مىخواست روش خيرخواهانهء خود را نسبت به امپراتور روم به قيصر ثابت كند . « 9 »
دولتين ايران و روم پس از يك دوره زدوخورد ، مصلحت خود را در توسعهء مناسبات بازرگانى ديدند و با ايجاد حكومتهاى پوشالى در سرحدات شرقى سعى كردند هرگونه خطرى را از مرزهاى خود دور سازند .
گيبون مىنويسد :
كشورگشاييهاى مهم روميان تحت لواى جمهوريت ميسر شده . . . هفتصد سالهء اول عمر امپراتورى مشحون از يك رشته پيروزيهاى سريع پىدرپى بود ، اما در اجراى امرى به غايت خطير ، چون مطيع ساختن مردم تمامى جهان و ترويج روحيهء اعتدال در مجالس شوراى همگانى ، قرعهء توفيق به نام اگوست ( اوگوستوس ) افتاد . از آنجا كه اگوست به حكم مشرب و مقتضيات عهد ، گرايش به صلح داشت ، به سهولت دريافت كه در قمار جنگ براى كشور بلندپايهاى چون امپراتورى روم بيم باخت بمراتب زيادتر از اميد برد است و دانست كه به دنبال جنگ در نقاط بعيدهء جهان رفتن ، روزبهروز امرى دشوارتر و تحصيل پيروزى مشكوكتر و كشورگشايى كارى مخاطرهآميزتر و كمسودتر مىشود . تجربهء اگوست اين تراوشهاى فكرى سودمند را تأييد كرد و به طرز مؤثرى وى را مجاب ساخت كه در پرتو نيروى دورانديشى مشاوران خويش ، تحصيل هرنوع امتيازى كه براى امنيت يا حيثيت روم ضرورى باشد از نيرومندترين اقوام بربرى كارى آسان است .
به عوض آنكه وى سينهء خويش و لژيونهايش را آماج تيرهاى پارتها بسازد با عقد پيمانى شرافتمندانه استرداد درفشها و اسيرانى را كه در شكست كراسوس از دست رفته بود ممكن ساخت . « 10 »
دولت روم براى ارمنستان از نظر سوق الجيشى ارزش فراوان قايل بود و هيچيك از دو دولت مايل به استقلال ارمنستان نبودند ، مخصوصا روميها سعى كردند حكومتى كه دست - نشاندهء آنها باشد در ارمنستان روى كارآورند . فرهاد از زنى رومى پسرى داشت كه سرانجام پس از قتل فرهاد چهارم به سلطنت رسيد . اين پادشاه براى جلب موافقت روم از ارمنستان چشم پوشيد ولى اين اقدام او با مخالفت شديد بزرگان مواجه گرديد و به خلع و مرگ او منتهى شد . سياست عاقلانهء اگوست پس از وى دنبال نگرديد . امپراتور جديد روم بار ديگر دعوى كرد كه ارمنستان ايالتى از روم محسوب شود . پارتيان كه گرفتار اختلافات داخلى بودند به تحولى كه در سياست روم پيدا شده بود توجه نكردند . روميان از وضع آشفته به سود
هامش
( 9 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين ، ص 254 .
( 10 ) . انحطاط و سقوط امپراطورى روم ، پيشين ، ص 17 .