و تصرف ايالات از كفرفته و احياء مجدد سلسلهء سلوكى تشبثاتى نمود و در آغاز امر موفقيتهايى نيز كسب كرد ، ولى سرانجام با حملهء ناگهانى پادشاه پارت مواجه گرديد و بساط حكومت سلوكيان برچيده شد . در همين اوان حملهء طوايف زردپوست آسياى مركزى به مساكن اقوام سكايى كه در حدود رودهاى سيحون و جيحون مىزيستند ، آغاز گرديد و سبب شد كه اقوام مزبور به مشرق ايران روى آورند . « اين قبايل در آغاز قرن اول ق . م . برفراز خرابههاى آخرين امراى يونانى و بلخى ، حكومتهايى ايجاد كردند كه عنصر پارتى با آنها روابط بسيار نزديك - هم از جنبهء سياسى و هم از لحاظ فرهنگى - داشته است . » « 6 »
در حدود 115 ق . م . هيأتى از جانب امپراتور چين به دربار مهرداد دوم اعزام شدند تا با كشور ايران ، كه از لحاظ موقعيت جغرافيايى كشورى ترانزيتى بهشمار مىرفت ، دربارهء تسهيل امور تجارت بينالمللى مذاكراتى به عمل آورند .
از دورهء خاندان هان ، دولت چين تصميم گرفت هيأتى با طراف و جوانب ، ازجمله سرزمين پارت ، اعزام دارد . هيأت مزبور پس از بازديد از ايران ، شرحى راجع به اوضاع اين مملكت به دولت متبوع خود گزارش مىدهند ، ازجمله مىگويند كه در ايران ، برنج ، گندم و مو زياد كشت مىشود ، و در دور شهر ديوار كشيده شده است و نيز از سكههاى نقرهء پارتى و اوراق پوستى ( پارشمن ) كه براى كتابت استفاده مىشده ، سخن مىگويند .
به عقيدهء دكتر گيرشمن :
در تشكيل شاهنشاهى پارت ، مهرداد اول نقش كورش را ايفا كرد و مهرداد دوم نقش داريوش را . پادشاه نخستين ، شاهنشاهى مزبور را از نظر متصرفات ارضى تشكيل داد ، و پادشاه اخير آن را تثبيت كرد و انتظام بخشيد ، وى ايران را به صورت قدرتى جهانى درآورد . تماسهاى او با روم در مغرب و با چين در مشرق ، اهميت كشور و عظمت نقش او را در حيات سياسى و اقتصادى دنياى آن روز نشان مىدهد ؛ و همين موجب شد كه وى را به لقب شاهنشاه بخوانند . « 7 »
زمانى كه مهرداد در شرق با اقوام سكايى در جنگ بود ، پادشاه ارمنستان با وى از در مخالفت درآمد . مهرداد پسازآنكه در مشرق كامياب شد ، به ارمنستان تاخت و پادشاه ارمنستان را به اطاعت خود درآورد و مناسبات دوستانهاى با دولت روم برقرار كرد . مهرداد پس از 48 سال سلطنت در 76 ق . م . درگذشت .
پس از او دولت اشكانى با كشمكشها و اختلافات بسيار روبروگرديد و طى سى سال ، چند تن به تخت سلطنت نشستند و با جنگهاى داخلى به ضعف حكومت كمك كردند .
« تيگران » پادشاه ارمنستان از موقع استفاده كرده چند ايالت را به تصرف خود درآورد .
اين وضع آشفته تا جلوس ارد به تخت شاهى دوام يافت . در دورهء فرمانروايى ارد ، كراسوس سردار رومى ، كه از قدرت دفاعى پارتيان بى خبر بود ، آهنگ ايران كرد و در آغاز كار موفقيتهايى كسب نمود ولى ارد پسازآنكه از مبادلهء سفرا ، براى طرد متجاوزين ، نتيجهاى
هامش
( 6 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين ، ص 248 .
( 7 ) . همان ، ص 248 .