« هرموپول » ، « فيو » و . . . صورتمجلسهاى مربوط به هبه و هدايا ، قبوض مربوط به ديون قراردادهاى مربوط به فروش اموال ، گزارشهاى كاركنان و مسؤولين معابد ، عقدنامهها ، دستورهاى مربوط به طرز ادارهء املاك و جمعآورى خراج و ماليات و طريق معامله و سلوك با بردگان ، اطلاعات و اخبار مربوط به مجازاتها و فرار و مرگ بردگان و جز اينها كه به زبانهاى فارسى باستان و اوستا و عيلامى و اكدى و آرامى و عبرى و مصرى و فنيقى و يونانى باستان و لاتينى تنظيم گرديده است ، مىتوان وقايع و حوادث تاريخى ، اقتصادى ، اجتماعى و زندگى روزانه و طرز زندگى و عادات و رسوم را از راه مقايسه و تطبيق سنن و آداب ملل و نمايندگان طبقات مختلف اجتماع ، مورد مطالعه و تحقيق قرارداد . . . « 296 »
« كشف خط ميخى سرانجام به دست گروتفند و راولينسون انجام پذيرفت . در سال 1802 گروتفند به نيروى پشتكار و به اتكاى نظرات تيزبينايهء خود موفق گرديده كه قسمت فوقانى يك كتيبهء پارسى زمان خشايارشا را كه به سه نوع خط ميخى نوشته شده بود ترجمه كند . . . در سال 1850 راولينسون كتيبهء عظيمى از داريوش را بر صخرهاى بيستون كشف كرد كه به سه زبان شوشى ، پارسى قديم ، و بابلى نوشته شده بود و همين امر سبب شد كه خط ميخى بابلى نيز بطور قطع خوانده شود . » « 297 »
يكى از مشكلات تاريخ شرق ، نبودن هيچگونه مبدأ و تاريخ مشترك است . « مردم مشرقزمين تاريخ حوادث و اتفاقات را برحسب سالهاى سلطنت يا ساير اتفاقات ، تعيين مى - كردند ، يعنى يك مبدأ تاريخى ثابت و تغييرناپذير وجود نداشت . » « 298 »
هامش
( 296 ) . ايران در دوران نخستين پادشاهان هخامنشى ، پيشين ، ص 11 به بعد .
( 297 و 298 ) . تاريخ جهان باستان ، ج 1 ، ص 113 و 119 .