قابل توجه دربارهء كشفيات پازيريك چگونگى حفظ آثار موجود در قبرهاى آنجا بر اثر يخبندان دايم است . . . دانشمند روسى چنين مىنگارد :
عوامل موافق يعنى آبوهوا و وضع ساختمانهاى گورگانهاى بزرگ و انباشتن سنگ بر روى آنها باعث گرديد كه كمى بعد از دفن اجساد ، يخبندان درون گورگانها را فراگيرد و در نتيجه نه فقط اشياء فلزى يا شاخى خوب محفوظ مىماند بلكه اشياء چوبى و چرمى و پوست و حتى پارچه هم باقى مانده است . و همچنين نه تنها اسكلت اجساد به جا مانده بلكه كالبد انسانى و اسبهايى كه دفن كرده بودند عينا حفظ شده است .
« مجموعا در پنج مقبرهء بزرگ ( گورگان ) توانستهاند چهار بدن موميايى ، سه اسكلت ، بيست كالبد انسان ، 34 اسكلت اسب و همچنين وسايل پوشاك و تزيينات و پارچههاى مختلف ، لوازم خانه ، اسباب هنرى و مذهبى و لوازم مربوط به زين و برگ اسب را مورد بررسى قرار دهند .
جمعى از محققين علت انجماد دايمى يخ را در داخل قبور ناشى از سرقت دزدان مىدانند و مىگويند كه چون دزدان به فاصلهء كمى بعد از دفن اجساد براى سرقت اشياء سقف مقبرهها را بريده و اتصال و پيوستگى چوبهاى سقف و ديوارها را از بين بردهاند ، شكافها و حفرههايى در گورگانها پيدا شد و طولى نكشيد كه اين حفرهها از آب پرشد و يخ بست و مدت 2400 سال آثار مدفون در دل چنين يخهايى محفوظ ماند . » « 257 »
« در گورگانهاى بزرگ اجساد مردگان درون تابوتهاى چوبى قرارگرفته سر آنها به سمت مشرق بود . تمام پيكرها آغشته به مواد عطرى بود . . . فقط اجساد گورگانهاى شمارهء 2 و 5 موميايى شده بود . تابوتهاى گورگانهاى شمارهء 1 و 2 با نقوش چرمى به شكل خروس و گوزن تزيين يافته بود . بدنهء درونى اتاقهاى چوبى محل قبر با نمد پوشيده شده بود . از جملهء اين نمدها نمد سفيدى بود كه روى آن نقش شير با بدن انسان و اشكال مرغان گوناگون قرار داشت . نمد مزبور با ميخهاى كوچك به ديوار متصل بود كه دزدان آن را كنده و بردهاند و قطعاتى از آن باقى مانده است . به عقيدهء دو دانشمند انگليسى « بارنت » و « واتسون » :
تنوع و تعداد اشياء مكشوفه مطالب بسيار جالب توجهى از تمدن و تاريخ عهد كهن را روشن مىسازد كه با قبور سلطنتى در چين و خاور نزديك قابل قياس بوده و ارتباط دارد . كيفيت دفن مىرساند كه در پازيريك هم عقيدهء معمولى كلى عهد قديم مبنى بر بازگشت مجدد زندگى مادى رواج داشته است . درون اتاقهاى آرامگاه ، در اطراف تابوتهاى چوبى كه ميان هريك از آنها مرد و زن دفن شده بودند ، اثاثهء شخصى از هرنوع پيدا شده است ؛ از قبيل اغذيه در بشقابهاى چوبين . گاهى هم اغذيه را بر روى ميزهاى چوبى مىگذاردهاند كه پايههاى ميزها را به شكل شير تراشيده بودند . لباسها و لوازم زينوبرگ اسبان كه مزين به تصاوير عالى و شگفتآور حيوانات و نمونههايى از اشكال شبيه گل زنبق و برگ خرما بود . بالش ، اسلحه و در برخى قبور دهل به دست آمده است . در گورگان دومى ، آلت موسيقى شبيه چنگ آشوريان به دست آمده
هامش
( 257 ) . اين قسمت از گزارشهاى باستانشناسى ايران ، مجلد سوم ، ص 31 به بعد ، خلاصه شده است .