كه به ايران راه يافتند ، معمول گرديد و به عنوان ميراثى براى بشريت برجاى ماند . « 123 »
سرپرسى سايكس ، محقق و مورخ انگليسى ، ازاينكه در قوانين ثابت و لايتغير ماد و پارس حتى براى جرمهاى كوچك ، مجازات اعدام منظور شده اظهار تعجب نمىكند و اين روش را محصول فقدان زندانهاى منظم و كمى رشد اجتماعى مردم آن ايام مىداند و مىگويد : « در كشور خودمان ( مقصود انگلستان است ) بعد از جلوس « ملكه ويكتوريا » نيز سرقت گوسفند مجازات قتل داشت . »
هرودت خود مدعى است كه پارسها « محكومين را زنده و درحالىكه سر آنها به پايين معلق بوده در قبر مدفون مىكردهاند . » « 124 » در اينكه بعضى از سلاطين هخامنشى ازجمله كمبوجيه با نهايت استبداد و خودسرى حكومت مىكردهاند ، هيچ شكوترديد نيست ؛ ازجمله به قول هرودت ، كمبوجيه ، فرزند دلبند « پرگزاسپ » دوست مورد اعتماد خود را هدف گلوله قرار مىدهد و اين عمل سفيهانه را دليل اصابت نظر خود مىشمارد . « آنچه بين كمبوجيه و پرگزاسپ گذشته نظير واقعهاى است كه در گذشته بين آژيدهاك و سردار او هارپاك روى داد . . . همانطور كه آژيدهاك با قتل فرزند هارپاك و چشانيدن گوشت او به پدر انتقام نافرمانى او را گرفت در اينجا نيز كمبوجيه نافرمانى احتمالى پرگزاسپ را با قتل فرزند او انتقام مىكشد ؛ با اين تفاوت كه گوشت فرزند را به خورد پدر نمىدهد . . . « 125 »
به نظر داندامايف :
براى آگاهى نسبى از قوانين و نظامات عهد هخامنشى ، مطالعهء نامههايى خطاب به ساتراپها ، متضمن شكايات مردم ، فرامين حقوقى ، قوانين مربوط به آزادى بردهها ، اسناد ادارى ، مكاتبات رسمى مأمورين و مقامات عاليرتبهء ايرانى ، مكاتبات جنگجويان مهاجر « الفانتين » به نامهاى هرموپول ، فيو ، اسوان با يكديگر و با حكام شهرستان يهودا ، صورتمجلسهاى مربوط به هبه و هدايا ، قبوض مربوط به ديوان ، قراردادهاى مربوط به فروش اموال ، گزارشهاى كاركنان و مسؤولين معابد ، عقدنامهها ، دستورهاى مربوط به طرز ادارهء املاك و جمعآورى خراج و ماليات و طريقهء معامله و سلوك با بردگان ، اطلاعات و اخبار مربوط به مجازاتها و فرار و مرگ بردگان ، فرامين پادشاهان و اوامر و دستورهاى ساتراپها و قبوض مربوط به پرداخت خراج و فهرستهاى مربوط به خدمات نظامى ، كتيبههاى تاريخى و كتب مذهبى و ادبياتى كه جنبهء روايت و داستان دارد ضرورى است . « 126 »
هامش
( 123 ) . تاريخ تمدن ( كتاب اول - بخش اول ) ، پيشين ، ص 532 تا 534 .
( 124 ) . تاريخ هرودت ، ج 3 ، پيشين ، ص 63 .
( 125 ) . همان ، ج 1 .
( 126 ) . ايران در دوران نخستين پادشاهان هخامنشى ، پيشين ، ص 11 .