موارد ، جنگاوران برمىگزيدند . در ايران هخامنشى ، پادشاه ، شاه بسيارى از شاهان بود ، وجود او مقدس و نژادش از خدايان بود . . . او همچون هيربد ، قربانىكننده و شركتكنندهء عمدهء جشن نوروز بود و دستياران دينى و تشكيلاتى بسيار داشت ، روز تاجگذارى پادشاه ، روز ميلادش بود . . . « 73 »
پروكوپ « 74 » مىنويسد : « قاعده و رسم ايرانيان اين بود كه هرگز كسى را از طبقات عامه به سلطنت انتخاب نمىكردند جز آنگاه كه خانوادهء شاهى يكباره منقرض شده باشد . » « 75 »
« راولينسن » محقق انگليسى قرن نوزدهم ، خصوصيات اخلاقى چهار تن از سلاطين هخامنشى را از قول هرودت چنين مىنويسد :
صورتهاى مختلف سيرت و اخلاق شرقى هرگز به اين خوبى كه هرودت از چهار تن اولين پادشاهان هخامنشى بيان نموده توصيف نشده است . كورش شخصى بود ساده ، سخت ، سردستهء كوهستانيها ، داراى حس جاهطلبى بسيار ، با نبوغ عالى نظامى كه چون بر وسعت امپراتوريش مىافزود ، به همان نسبت هم شاهنشاهى مهربان و پدرى رئوف و خوشرفتار و با ذوق و با ملت خود مأنوس بود . كمبوجيه اولين نمونهء پادشاهان ظالم شرقى است كه قدرت فراوان و بسيارى از هنرهاى پدرش را ارث برده بود ، ولى بواسطهء عواملى كه در تولد و تربيت او اثر نمودند فاسد شده بود ؛ تندخو ، بيتاب ، و عاجز از كف نفس ، و هنگام روبرو شدن با مخالفت ديگران خشمگين و نه فقط سنگدل بلكه درندهخو بود . داريوش كه نمونهء بهترين شاهان شرقى است ؛ دلير ، باهوش ، زيرك و در فن جنگ و صلح هنرمند ، مؤسس و استواركننده و وسعتدهندهء امپراتورى ، وجودى خوشقلب ، مهربان و علاقهمند جدى دوستان خود ، خوشرفتار و حتى نسبت به دشمنان مقهور خود ، نرم و باكرامت بود و فقط در مواردى كه مصالح امپراتورى اقتضا داشت و لازم بود كه رفتارش سرمشق باشد ، سختگير بود . خشايارشا پادشاه ستمگر ، از زمرهء پادشاهان درجه دوم ، كمقدر ، ناتوان ، طفلوار ، بيرحم ، خودخواه ، سستعنصر ، كمرو ، شهوتپرست و تجملدوست كه به آسانى تحت نفوذ درباريان و زنان قرار مىگرفت ؛ بعلاوه لافزن و فاقد هرقسم مزاياى اخلاقى بود . فقط گاهى براى ظاهرسازى در موقعى كه چيزى احساساتش را برنمىانگيخت به كار كريمانهاى دست مىزد . « 76 »
بطورى كه گزنفون نوشته ، كورش در طى يكى از سخنرانيها روش سياسى و راه و رسم مملكتدارى را براى رفقاى خود تشريح مىكند :
ياران و متحدين من . . . ما امروز صاحب كشورى بزرگ و سرزمينهاى حاصلخيز
هامش
( 73 ) . ميراث باستانى ايران ، پيشين ، ص 155 .
( 74 ) .Prokop( 75 ) . پروكوپيوس ، جنگهاى ايران و روم ، ترجمهء محمد سعيدى .
( 76 ) . تاريخ هرودت ، ج 1 ، پيشين ، ص 23 .