ولى اوتانوس كه از استقرار رژيم دموكراتيك مأيوس شده بود ، از آزمايش بخت خود صرفنظر كرد ، به شرط آنكه هريك از 6 نفر ديگر كه به پادشاهى برگزيده مىشود ، به وى و تمام اعضاى خانوادهاش آزادى كامل اعطا نمايد . داريوش به پادشاهى رسيد ، و به بهانهاى هريكى از هفت نجيبزاده را كه از ياران سابق او بودند ، تسليم مرگ نمود تا حكومت مطلقهء خود را ثابت نمايد . « 57 »
بااينحال اگر به گفتههاى هرودت اعتماد كنيم بايد قبول كنيم كه در دورهء هخامنشى سلاطين در موارد بحرانى مجلس مشاورهاى از اشراف و رؤساى قبايل تشكيل مىدادند و راجع به امور مهم با آنها مشورت مىكردند .
همو در جاى ديگر مىنويسد كه كمبوجيه عشق شديدى به يكى از خواهران خود احساس كرد . چون ازدواج با خواهر ، معمول نبود قضات شاهى را دعوت كرد و نظر همهء آنها را پرسيد . قضات پس از مشاوره و مطالعه گفتند : « هيچ قانونى نيست كه برادرى را در زناشويى با خواهرش مجاز گرداند ، اما قانون ديگرى هست كه به پادشاه حق مىدهد هرچه دلخواه اوست بكند . » اين جمله بهترين دليل اختيارات نامحدود شاه است .
در كتاب ايران اقتصادى به نقل از جلد سوم تاريخ هرودت نوشته شده كه : « بنادر يونانى كه يك چند تحت تسلط ايران درآمد ، غالبا توسط مستبدين اداره و رهبرى مىشد .
پس از شورش مردم در عهد داريوش ، « مرداينوس » مستبدين يونانى را معزول و به مردم اجازه داد كه سرزمين خود را با اصول جمهوريت اداره كنند و اين سياست درخشان شاهنشاه هخامنشى ، موجب اعجاب مورخين گرديد . » « 58 » هرودت دراينباره مىنويسد : « آنهايى كه وجود عقيدهء دموكراسى را در بزرگانى مانند اوتانوس ترديد دارند ، آيا دربارهء اين اقدام مرداينوس چه خواهند گفت ؟ » « 59 »
در كتب مذهبى قديم ايران نيز همواره سلاطين به اجراى حق و عدالت دعوت شدهاند . مثلا در داناى مينوگ خرد ، پاسخ چهارده نوشته شده : « آن حكمران و پادشاهى ، راست و درست است كه در آبادى كشور كوشيده و بينوايان را آرامش و آسايش بخشد و آيين راست برپا دارد و بيداد و ستم را از خود و ملت خود دور سازد . » همچنين در پاسخ پانزده نوشته شده :
« يك دهخداى عادل و درستكار بهتر است از پادشاه ظالم يك مملكت . » زردشت در تعليمات خود مردم را به مبارزه با سلاطين بيدادگر دعوت مىكند و كسانى را كه با ستمگران همكارى مىكنند ، مذمت مىنمايد . در يسنا 41 فقرهء 2 نوشته شده : « اى اهورامزدا بشود كه ما جاودان از كشور نيك تو بهرهمند شويم ؛ بشود كه شهريار نيك در هردو جهان چه مرد و چه زن به ما سلطنت كند . تو اى درميان موجودات ، خوبترين ! » « 60 »
با اين حال ، سلاطين هخامنشى غير از كورش براى حفظ مقام و موقعيت خود معمولا
هامش
( 57 ) . تاريخ هرودت ، ج 3 ، ترجمهء ، دكتر محمد حسين تمدن .
( 58 ) . رحيمزادهء صفوى ، ايران اقتصادى .
( 59 ) . تاريخ هرودت ، ج 3 ، پيشين .
( 60 ) . يشتها ، گزارش ابراهيم پورداود ، ج 1 ، ص 127 .