مىجست . . . از جهت ديگر نبايد غلو كرد و پنداشت كه گئوماتا پهلوانى انقلابى بود و بخاطر آزادى ماد مبارزه مىكرده است . كودتاى گئوماتا نهضت مردم نبوده ، تحولى دربارى بود . » « 14 » وى در جاى ديگر كتاب خود مىنويسد « گئوماتا كه با يك كودتاى دربارى به قدرت رسيده بود ، بر اثر كودتاى دربارى ديگرى نابود شد . » « 15 »
« دكتر خنجى » طى رسالهاى با توجه به ريشههاى اقتصادى قيام گئوماتا مىنويسد :
. . . در جريان كار گئوماتا ، حوادث به انتقال قدرت از دستى به دستى و از خاندانى به خاندان ديگر منحصر نمىماند و كار به مصادرهء اموال و مراتع و سوزاندن معابد و بخشودن مالياتها و الغاى بيگارى مىكشد . آيا اين
گئوماتا عامل كودتا عليه كمبوجيه
مطالب كافى نيست كه ما را بر آن دارد تا مسائل حادى را كه در آن زمان در جامعهء ايرانى مطرح بود ، بررسى نماييم و با تشخيص صحيح اينكه از مصادرهء اموال و اقدامات ديگرچه كسانى سود برده و چه كسان زيان ديدهاند و اينكه نظامات گئومات پاسخ چه نوع ضرورياتى بوده است و نيز با توجه به نقش مالياتها و خراجها و اهميت اقتصادى - اجتماعى آنها در قالب نظام هخامنشى ، معلوم سازيم كه اگرچه گئومات با نهضت خلق هم بر روى كار نيامده و گرچه شكل كار در ظاهر يك كودتاى دربارى بوده باشد ، ولى اين جريان و اقدامات او ، علامت و نشانهء بروز حالت بحران در روابط اجتماعى - اقتصادى جامعهء هخامنشى بوده است . « 16 »
داندامايف مىنويسد : به حكايت منابع تاريخى در دوران سلطنت گئوماتا ( برديا ) در كشور هيچگونه شورش و طغيانى به وقوع نپيوسته . هرودت مىنويسد كه در عهد برديا آرامش برقرار بود و وى در مدت 7 ماه سلطنت خود به الغاء بعضى عوارض دست زده ، معافيت از ماليات در ايران عهد هخامنشى سابقه داشته و هربار شاهى كه به تخت مىنشست ، بقاياى مالياتها را اخذ نمىنمود . » « 17 »
ريچاردن فراى مىگويد :
برخى از تاريخنويسان در اين نكته اصرار دارند كه داريوش مردى غاصب و دروغگو بوده است . برخى ديگر از او دفاع مىكنند كه بازگردانندهء تخت شاهى به خاندان هخامنشى بود . . . در هرحال ، داستان گئوماتاى مغ و به قدرت رسيدن داريوش ، يكى از مهمترين داستانها و پرشورترين غوغاهاى تاريخ باستان بهشمار است .
هامش
( 14 و 15 ) . تاريخ ماد ، پيشين ، ص 529 تا 532 .
( 16 ) . دكتر خنجى ( مقاله ) ، راهنماى كتاب ، شمارهء 3 ، ص 28 .
( 17 ) . ايران در دوران نخستين شاهان هخامنشى ، پيشين ، ص 190 به بعد .